TÜRKIYE CUMHURIYETI ANAYASASI

I. Devletin şekli

Madde 1. - Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.

II. Cumhuriyetin nitelikleri

Madde 2. - Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir.

III. Devletin bütünlüğü, resmi dili, bayrağı, milli marşı ve başkenti

Madde 3. - Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçe'dir. Bayrağı, sekli kanununda belirtilen, beyaz ay yıldızlı al bayraktır.
Milli marşı "İstiklal Marşı"dir.
Başkenti Ankara'dır.

IV. Değiştirilemeyecek hükümler

Madde 4. - Anayasanın 1inci maddesindeki Devletin seklinin Cumhuriyet olduğu hakkındaki hüküm ile, 2nci maddesindeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3üncü maddesi hükümleri değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.

V. Devletin temel amaç ve görevleri

Madde 5. - Devletin temel amaç ve görevleri, Türk Milletinin bagimsizligini ve bütünlügünü, ülkenin bölünmezligini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kisilerin ve toplumun refah, huzur ve mutlulugunu saglamak; kisinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bagdasmayacak surette sınirlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldirmaya, insanin maddi ve manevi varliginin gelismesi için gerekli sartlari hazirlamaya çalismaktir.

VI. Egemenlik

Madde 6. - Egemenlik kayitsiz sartsiz Milletindir.
Türk Milleti, egemenligini, Anayasanin koydugu esaslara göre, yetkili organlari eliyle kullanir.
Egemenligin kullanilmasi, hiç bir surette hiçbir kisiye, zümreye veya sinifa birakilamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynagini
Anayasadan almayan bir Devlet yetkisi kullanamaz.

VII. Yasama yetkisi

Madde 7. - Yasama yetkisi Türk Milleti adina Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez.

VIII. Yürütme yetkisi ve görevi

Madde 8. - Yürütme yetkisi ve görevi, Cumhurbaskani ve Bakanlar Kurulu tarafindan, Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanilir ve yerine getirilir.

IX. Yargi yetkisi

Madde 9. - Yargi yetkisi, Türk Milleti adina bagimsiz mahkemelerce kullanilir.

X. Kanun önünde esittlik

Madde 10. - Herkes, dil, irk, renk, cinsiyet, siyasi düsünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayirim gözetilmeksizin kanun önünde esittir.
Hiçbir kisiye, aileye, zümreye veya sinifa imtiyaz taninamaz.
Devlet organlari ve idare makamlari bütün islemlerinde kanun önünde esitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadirlar.

XI. Anayasanin baglayiciligi ve üstünlügü

Madde 11. - Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargi organlarini, idare makamlarini ve diger kurulus ve kisileri baglayan temel hukuk kurallaridir.
Kanunlar Anayasaya aykiri olamaz.

I. Temel hak ve hürriyetlerin özelligi

Madde 12. - Herkes, kisiligine bagli, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir.
Temel hak ve hürriyetler, kisinin topluma, ailesine ve diger kisilere karsi ödev ve sorumluluklarini da ihtiva eder.

II. Temel hak ve hürriyetlerin sinirlanmasi

Madde 13. - Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlügünün, milli egemenliginin, Cumhuriyetin, milli güvenligin, kamu düzeninin, genel asayisin, kamu yararinin, genel ahlakin ve genel sagligin korunmasi amaci ile ve ayrica Anayasanin ilgili maddelerinde öngörülen özel sebeplerle, Anayasanin sözüne ve ruhuna uygun olarak kanunlarla sinirlanabilir.
    Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sinirlamalar demokratik toplum düzeninin gereklerine aykiri olamaz ve öngörüldükleri amaç disinda kullanilamaz.
Bu maddede yer alan genel sinirlama sebepleri temel hak ve hürriyetlerin tümü için geçerlidir.

III. Temel hak ve hürriyetlerin kötüye kullanilamamasi

Madde 14. - Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbiri, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlügünü bozmak, Türk Devletinin ve Cumhuriyetin varligini tehlikeye düsürmek, temel hak ve hürriyetleri yok etmek, Devletin bir kisi veya zümre tarafindan yönetilmesini veya sosyal bir sinifin diger sosyal siniflar üzerinde egemenligini saglamak veya dil, irk, din ve mezhep ayirimi yaratmak veya sair herhangi bir yoldan bu kavram ve görüslere dayanan bir devlet düzenini kurmak amaciyla kullanilamazlar.
    Bu yasaklara aykiri hareket eden veya baskalarini bu yolda tesvik veya tahrik edenler hakkinda uygulanacak müeyyideler kanunla düzenlenir.
    Anayasanin hiçbir hükmü, Anayasada yer alan hak ve hürriyetleri yok etmeye yönelik bir faaliyette bulunma hakkini verir sekilde yorumlanamaz.

IV. Temel hak ve hürriyetlerin kullanilmasinin durdurulmasi

Madde 15. - Savas, seferberlik, sikiyönetim veya olaganüstü hallerde, milletlerarasi hukuktan dogan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydiyla, durumun gerektirdigi ölçüde temel hak ve hürriyetlerin kullanilmasi kismen veya tamamen durdurulabilir veya bunlar için Anayasada öngörülen güvencelere aykiri tedbirler alinabilir.
    Birinci fikrada belirlenen durumlarda da, savas hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler ile, ölüm cezalarinin infazi disinda, kisinin yasama hakkina, maddi ve manevi varliginin bütünlügüne dokunulamaz; kimse din, vicdan, düsünce ve kanaatlerini açiklamaya zorlanamaz; suç ve cezalar geçmise yürütülemez; suçlulugu mahkeme karari ile saptanincaya kadar kimse suçlu sayilamaz.

V. Yabancıların Durumu

Madde 16.- Temel Hak ve hürriyetler, yabancılar için, milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir.

IKINCI BÖLÜM
KISININ HAKLARI VE ÖDEVLERI

1. Kisinin dokunulmazligi, maddî ve manevi varligi

MADDE 17 - Herkes, yasama, maddî ve manevî varligini koruma ve gelistirme hakkina sahiptir.
Tabî zorunluluklar ve kanunda yazili haller disinda, kisinin vücut bütünlügüne dokunulamaz, rizasi olmadan bilimsel ve tibbî deneylere tâbi tutulamaz.
    Kimseye iskence ve eziyet yapilamaz; kimse insan haysiyetiyle bagdasmayan bir cezaya veya muameleye tâbi tutulamaz.
    Mahkemelerce verilen ölüm cezalarinin yerine getirilmesi hali ile mesrû müdafaa hali, yakalama ve tutuklama kararlarinin yerine getirilmesi, bir tutuklu veya hükümlünün kaçmasinin önlenmesi, bir ayaklanma veya isyanin bastirilmasi, sikiyönetim veya olaganüstü hallerde yetkili merciin verdigi emirlerin uygulanmasi sirasinda silah kullanilmasina kanunun cevaz verdigi zorunlu durumlarda meydana gelen öldürme fiilleri, birinci fikra hükmü disindadir.

II. Zorla Çalistirma yasagi

MADDE 18 - Hiç kimse zorla çalistirilamaz. Angarya yasaktir.
Sekil ve sartlari kanunla düzenlenmek üzere hükümlülük veya tutukluluk süreleri içindeki çalistirmalar; olaganüstü hallerde
vatandaslardan istenecek hizmetler; ülke ihtiyaçlarinin zorunlu kildigi alanlarda öngörülen vatandaslik ödevi niteligindeki beden ve fikir çalismalari, zorla çalistirma sayilmaz.

III. Kisi hürriyeti ve güvenligi

MADDE 19 - Herkes, kisi hürriyeti ve güvenligine sahiptir.
Sekil ve sartlari kanunda gösterilen:
Mahkemelerce verilmis hürriyeti kisitlayici cezalarin ve güvenlik tedbirlerinin yerine getirilmesi; bir mahkeme kararinin veya kanunda öngörülen bir yükümlülügün geregi olarak ilgilinin yakalanmasi veya tutuklanmasi; bir küçügün gözetim altinda islah veya yetkili merci önüne çikarilmasi için verilen kararin yerine getirilmesi; toplum için tehlike teskil eden bir akil hastasi, uyusturucu madde veya alkol tutkunu, bir serseri veya hastalik yayabilecek bir kisinin bir müessesede tedavi, egitim veya islahi için kanunda belirtilen esaslara uygun olarak alinan tedbirlerin yerine getirilmesi; usulüne aykiri sekilde ülkeye girmek isteyen veya giren, ya da hakkinda sinir disi etme yahut geri verme karari verilen bir kisinin yakalanmasi veya tutuklanmasi; halleri disinda kimse hürriyetinden yoksun birakilamaz.
    Suçlulugu hakkinda kuvvetli belirti bulunan kisiler, ancak kaçmalarini, delillerin yokedilmesini ve degistirilmesini önlemek maksadiyla veya bunlar gibi tutuklamayi zorunlu kilan ve kanunda gösterilen diger hallerde hâkim karariyla tutuklanabilir. Hâkim karari olmadan yakalama, ancak suçüstü halinde veya gecikmesinde sakinca bulunan hallerde yapilabilir; bunun sartlarini kanun gösterir .
    Yakalanan veya tutuklanan kisilere, yakalama veya tutuklama sebepleri ve haklarindaki iddialar herhalde yazili ve bunun hemen mümkün olmamasi halinde sözlü olarak derhal, toplu suçlarda en geç hâkim huzuruna çikarilincaya kadar bildirilir.
    Yakalanan veya tutuklanan kisi, tutulma yerine en yakin mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç en geç kirksekiz saat ve toplu olarak islenen suçlarda en çok onbes gün içinde hâkim önüne çikarilir. Kimse, bu süreler geçtikten sonra hâkim karari olmaksizin hürriyetinden yoksun birakilamaz. Bu süreler olaganüstü hal, sikiyönetim ve savas hallerinde uzatilabilir.
    Yakalanan veya tutaklanan kisinin durumu, sorusturmanin kapsam ve konusunun açiga çikmasinin sakincalarinin gerektirdigi kesin zorunluluk disinda, yakinlarina derhal bildirilir.
    Tutuklanan kisilerin, makul süre içinde yargilanmayi ve sorusturma veya kovusturma sirasinda serbest birakilmayi isteme haklari vardir. Serbest birakilma ilgilinin yargilama sürecine durusmada hazir bulunmasini veya hükmün yerine getirilmesini saglamak için bir güvenceye baglanabilir.
    Her ne sebeple olursa olsun, hürriyeti kisitlanan kisi, kisa sürede durumu hakkinda karar verilmesini ve bu kisitlamanin kanuna aykiriligi halinde hemen serbest birakilmasini saglamak amaciyla yetkili bir yargi merciine basvurma hakkina sahiptir.
    Bu esaslar disinda bir isleme tâbi tutulan kisilerin ugradiklari zarar, kanuna göre, Devletçe ödenir.

IV Özel hayatin gizliligi ve korunmasi

A. Özel hayatin gizliligi

MADDE 20 - Herkes, özel hayatina ve aile hayatina saygi gösterilmesini isteme hakkina sahiptir. Özel hayatin ve aile hayatinin gizliligine dokunulamaz. Adli sorusturma ve kovusturmanin gerektirdigi istisnalar saklidir.
    Kanunun açikça gösterdigi hallerde, usulüne göre verilmis hakim karari olmadikça; geçikmesinde sakinca bulunan hallerde de kanunla yetkili kilinan merciin emri bulunmadikça, kimsenin üstü, özel kağıtları ve esyasi aranamaz ve bunlara el konulamaz .

B. Konut dokunulmazligi

MADDE 21 - Kimsenin konutuna dokunulamaz. Kanunun açikça gösterdigi hallerde, usulüne göre verilmis hakim karari olmadikça; gecikmesinde sakinca bulunan hallerdede kanunla yetkili kilinan merciin  emri bulunmadikça kimsenin konutuna girilemez, arama yapilamaz ve buradaki esyaya el konulamaz.

C. Haberlesme hürriyeti

MADDE 22 - Herkes, haberlesme hürriyetine sahiptir.
    Haberlesmenin gizliligi esasdir.
    Kanunun açikça gösterdigi hallerde, usulüne göre verilmis hakim karari olmadikça; gecikmesinde sakinca bulunan hallerdede kanunla yetkili kilinan merciin emri bulunmadikça; haberlesme engellenemez ve gizlilige dokunulamaz.
    Istisnalarin ulgulanacagi kamu kurum ve kuruluslari kanununda belirtilir.

V. Yerlesme ve seyahat hürriyeti

MADDE 23 - Herkes, yerlesme ve seyahat hürriyetine sahiptir.
    Yerlesme hürriyeti, suç islemesini önlemek, sosyal ve ekonomik gelismeyi saglamak, saglikli ve düzenli kentlesmeyi
gerçeklestirmek ve kamu mallarini korumak;
    Seyahat hürriyeti, suç sorusturma ve kovusturmasi sebebiyle ve suç islemesini önlemek;
    Amaçlariyla kanunla sinirlanabilir.
    Vatandasin yurt disina çikma hürriyeti, ülkenin ekonomik durumu, vatandaslik ödevi yada ceza sorusturmasi veya kovusturmasi sebebiyle sinirlanabilir.
    Vatandas sinirdisi edilemez ve yurda girme hakkindan yoksun birakilamaz.

VI. Din ve vicdan hürriyeti

MADDE 24.- Herkes, vicdan, dini inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir. 14.madde hükümlerine aykırı olmamak şartı ile ibadet, dini ayin, ve törenler serbesttir.Kimse, ibadete, dini ayin ve törenlere katılmaya, dini inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; dini inanç ve kanaatlerinden dolayı kınanamaz ve suçlanamaz.
    Din ve ahlak egitim ve ögretimi devletin gözetim ve denetimi altinda yapilir. Din kültürü ve ahlak ögretimi ilk ve orta ögretim kurumlarinda okutulan zorunlu dersler arasinda yer alir. Bunun disindaki din egitim ve ögretimi ancak, kisilerin kendi istegine, küçüklerinde kanuni temsilcisinin talebine baglidir.
    Kimse, devletin sosyal, ekonomik, siyasi veya hukuki temel düzenini kismende olsa, din kurallarina dayandirma veya siyasi veya kisisel çikar yahut nüfuz saglama amaciyla her ne suretle olursa olsun, dini veya din duygularini yahut dince kutsal sayilan seyleri istismar edemez ve kötüye kullanamaz.

VII. Düsünce ve kanaat hürriyeti

MADDE 25 - Herkes düsünce ve kanaat hürriyetine sahiptir.
    Herne sebep ve amaçla olursa olsun kimse, düsünce ve kanaatlerini açiklamaya zorlanamaz; Düsünce ve kanaatleri sebebiyle kinanamaz ve suçlanamaz.

VIII. Düsünceyi açiklama ve yayma hürriyeti

MADDE 26 - Herkes, düsünce ve kanaatlerini söz, yazi, resim veya baska yollarla tekbasina veya toplu olarak açiklama ve yayma hakkina sahiptir. Bu hürriyet resmi makamlarin müdahalesi olmaksizin haber veya fikir almak yada vermek serbestliginide kapsar. Bu fikra hükmü, radyo, televizyon, sinema veya benzeri yollarla yapilan yayimlarin izin sistemine baglanmasina engel degildir.
    Bu hürriyetlerin kullanilmasi, suçlarin önlenmesi, suçlularin cezalandirilmasi, Devlet sirri olarak usulünce belirtilmis bilgilerin açiklanmamasi, baskalarinin söhret veya haklarinin özel ve aile hayatlarinin yahut kanunun öngördügü meslek sirlarinin korunmasi veya yargilama görevinin geregine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlariyla sinirlanabilir.
    Düsüncelerin açiklanmasi ve yayilmasinda kanunla yasaklanmis olan herhangi bir dil kullanilamaz. Bu yasaga aykiri yazili veya basili kagitlar, plaklar, ses ve görüntü bantlari ile diger anlatim araç ve gereçleri usulüne göre verilmis hakim karari üzerine veya gecikmesinde sakinca bulunan hallerde kanunla yetkili kilinan mercii bu kararini, yirmidört saat içinde yetkili hakime bildirir. Hakim bu uygulamayi üç gün içinde karara baglar.
    Haber ve düsünceleri yayma araçlarinin kullanilmasina iliskin düzenleyici hükümler, bunlarin yayimini engellememek kaydiyla, düsünceyi açiklama ve yayma hürriyetinin sinirlanmasi sayilmaz.

IX. Bilim ve sanat hürriyeti

MADDE 27 - Herkes, bilim ve sanati serbestçe ögrenme ve ögretme, açiklama, yayma ve bu alanlarda her türlü arastirma hakkina sahiptir.

Yayma hakki, Anayasanin 1 inci, 2 inci ve 3 üncü maddeleri hükümlerinin degistirilmesini saglamak amaciyla kullanilamaz.

Bu madde hükme yabanci yayinlarin ülkeye girmesi ve dagitiminin kanunla düzenlenmesine engel degildir.

X. Basin ve yayimla ilgili hükümler

A. Basin hürriyeti

MADDE 28 - Basin hürdür, sansür edilemez. Basimevi kurmak izin alma ve mali teminat yatirma sartina baglanamaz.
Kanunla yasaklanmis olan herhangi bir dilde yayim yapilamaz. 
Devlet, basin ve haber alma hürriyetlerini saglayacak tedbirleri alir.
Basin hürriyetinin sinirlanmasinda, Anayasanin 26 ve 27 inci maddeleri hükümleri uygulanir.
Devletin iç ve dis güvenligini, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlügünü tehdit eden veya suç islemeye yada ayaklanma veya isyana tesvik eder nitelikte olan veya devlete ait gizli bilgilere iliskin bulunan her türlü haber veya yaziyi, yazanlar veya bastiranlar veya ayni amaçla, basanlar, baskasina verenler, bu suçlara ait kanun hükümleri uyarinca sorumlu olurlar. Tedbir yolu ile dagitim hakim karariyla; gecikmesinde sakinca bulunan hallerde de kanunun açikça yetkili kildigi merciin emriyle önlenebilir. Dagitimi önleyen yetkili mercii, bu kararini en geç yirmidört saat içinde yetkili hakime bildirir. Yetkili hakim bu karari en geç kirksekiz saat içinde onaylamazsa, dagitimi önlemek karari hükümsüz sayilir.
    Yargilama görevinin amacina uygun olarak yerine getirilmesi için, kanunla belirtilecek sinirlar içinde, hakim tarafindan verilen kararlar sakli kalmak üzere olaylar hakkinda yayim yasagi konulamaz.
    Süreli veya süresiz yayinlar, kanunun gösterdigi suçlarin sorusturma veya kovusturmasina geçilmis olmasi hallerinde hakim karariyla; Devletin ülkesi veya milletiyle bölünmez bütünlügünün, milli güvenligin, kamu düzeninin, genel ahlakin korunmasi ve suçlarin önlenmesi bakimindan gecikmesinde sakinca bulunan hallerde de kanunun açikça yetkili kildigi merciin emriyle toplatilabilir.
    Toplatma karari veren yetkili mercii bu kararini en geç yirmidört saat içinde yetkili hakime bildirir; hakim bu karari en geç kirksekiz saat içinde onaylamazsa, toplatma karari hükümsüz sayilir.
    Süreli veya süresiz yayinlarin suç sorusturma veya kovusturmasi sebebiyle zapt ve müsaderesinde genel hükümler uygulanir.
    Türkiye'de yayimlanan süreli yayinlar, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlügüne, Cumhuriyetin temel ilkelerine, milli güvenlige ve genel ahlaka aykiri yayimlardan mahkum olma halinde, mahkeme karariyla geçici olarak kapatilabilir. Kapatilan süreli yayinin açikça devami niteligini tasiyan her türlü yayin yasaktir; bunlar hakim karariyla toplanir.

B. Süreli ve süresiz yayin hakki

MADDE 29 - Süreli veya süresiz yayin önceden izin alma ve mali teminat yatirma sartina baglanamaz.
Süreli yayin çikarabilmek için kanunun gösterdigi bilgi ve belgelerin, kanunda belirtilen yetkili mercie verilmesi yeterlidir. Bu bilgi ve belgelerin kanuna aykiriliginin tesbiti halinde yetkili mercii, yayinin durdurulmasi için mahkemeye basvurur.
    Süreli yayinlarin çikarilmasi, yayim sartlari, mali kaynaklari ve gazetecilik meslegi ile ilgili esaslar kanunla düzenlenir. Kanun, haber, düsünce ve kanaatlerin serbestçe yayimlanmasi engelleyici veya zorlastirici siyasal, ekonomik, mali ve teknik sartlar koyamaz. 
    Süreli yayinlar, Devletin ve diger kamu tüzelkisilerinin veya bunlara bagli kurumlarin araç ve imkanlarindan esitlik esasina göre yararlanir.

C. Basin araçlarinin korunmasi

MADDE 30 - Kanuna uygun sekilde basin isletmesi olarak kurulan basimevi ve eklentileri, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlügü, Cumhuriyetin temel ilkeleri ve milli güvenlik aleyhinde islenmis bir suçtan mahkum olma hali hariç, suç aleti oldugu gerekçesiyle zapt ve müsadere ve isletilmekten alikonulamaz.

D. Kamu tüzelkisilerinin elindeki basin disi kitle haberlesme araçlarindan yararlanma hakki.

MADDE 31 - Kisiler ve siyasi partiler, kamu tüzelkisilerinin elindeki basin disi kitle haberlesme ve yayim araçlarindan yararlanma hakkina sahiptir. Bu yararlanmanin sartlari ve usulleri kanunla düzenlenir.
    Kanun, 13 üncü maddede yeralan genel sinirlamalar disinda bir sebebe dayanarak halkin bu araçlarla haber almasini, düsünce ve kanaatlere ulasmasini ve kamuoyunun serbestçe olusmasini engelleyici kayitlar koyamaz.

E. Düzeltme ve cevap hakki

MADDE 32 - Düzeltme ve cevap hakki, ancak kisilerin haysiyet ve sereflerine dokunulmasi veya kendileriyle ilgili gerçege aykiri yayinlar yapilmasi hallerinde taninir ve kanunla düzenlenir.
    Düzeltme ve cevap yayimlanmazsa, yayimlanmasinin gerekip gerekmedigine hakim tarafindan ilginin müracaat tarihinden itibaren en geç yedi gün içerisinde karar verilir.

XI. Toplanti hak ve hürriyetleri

A. Dernek kurma hürriyeti

MADDE 33 - Herkes, önceden izin almaksizin dernek kurma hakkina sahiptir.
    Dernek kurabilmek için kanunun gösterdigi bilgi ve belgelerin, kanunda belirtilen yetkili mercie verilmesi yeterlidir. Bu bilgi ve belgelerin kanuna aykiriliginin tesbiti halinde yetkili merci, dernegin faaliyetinin durdurulmasi veya kapatilmasi için mahkemeye basvurur.
    Hiç kimse bir dernege üye olmaya ve dernekte üye kalmaya zorlanamaz. Dernek kurma hürriyetinin kullanilmasinda uygulanacak sekil, sart ve usuller kanunda gösterilir.
    Dernekler, kanunun öngördügü hallerde hakim karariyla kapatilabilir veya faaliyetten alikonulabilir. Ancak, milli
güvenligin, kamu düzeninin, suc islenmesini veya sucun devamini önlemenin yahut yakalamanin gerektirdigi hallerde
gecikmede sakinca varsa, kanunla bir merci, dernegi faaliyetten men ile yetkilendirilebilir. Bu merciin karari, yirmi dört
saat icerisinde görevli hakimin onayina sunulur. Hakim, kararini kirk seki saat icinde aciklar; aksi halde, bu idari karar
kendiliginden yürürlükten kalkar.
    Birinci fikra hükmü, Silahli Kuvvetler ve kolluk kuvvetleri mensuplarina ve görevlerinin gerektirdigi ölçüde Devlet
memurlarina kanunla sinirlamalar getirilmesine engel degildir.
    Bu madde hükümleri vakiflarla ilgili olarak da uygulanir.

B. Toplanti ve gösteri yürüyüsü düzenleme hakki

MADDE 34 - Herkes, önceden izin almadan, silahsiz ve saldirisiz toplanti ve gösteri yürüyüsü düzenleme hakkina sahiptir.
Sehir düzeninin bozulmasini önlemek amaciyla yetkili idarî merci, gösteri yürüyüsünün yapilacagi yer ve güzergâhi tespit edebilir.
    Toplanti ve gösteri yürüyüsü düzenleme hakkinin kullanilmasinda uygulanacak sekil, sart ve usuller kanunda gösterilir.
    Kanunun gösterdigi yetkili merci, kamu düzenini ciddi sekilde bozacak olaylarin çikmasi veya milli güvenlik gereklerinin ihlâl edilmesi veya Cumhuriyetin ana niteliklerini yoketme amacini güden fiillerin islenmesinin kuvvetle muhtemel bulunmasi halinde belirli bir toplanti ve gösteri yürüyüsünü yasaklayabilir veya iki ayi asmamak üzere erteleyebilir. Kanun, ayni sebeplere dayali olarak bir il'e bagli ilçelerde bütün toplanti ve gösteri yürüyüslerinin yasaklanmasini öngördügü hallerde bu süre üç ayi geçemez.
    Dernekler, vakiflar, sendikalar ve kamu kurumu niteligindeki meslek kuruluslari kendi konu ve amaçlari disinda toplanti ve gösteri yürüyüsü düzenleyemezler.

XII. Mülkiyet hakki

MADDE 35 - Herkes, mülkiyet ve miras haklarina sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yarari amaciyla, kanunla sinirlanabilir. Mülkiyet hakkinin kullanilmasi toplum yararina aykiri olamaz.

II. Mülkiyet hakki

XIII. Haklarin korunmasiyla ilgili hükümler

A. Hak arama hürriyeti

MADDE 36 - Herkes, mesru vasita ve yollardan faydalanmak süretiyle yargi mercileri önünde davaci veya davali olarak iddia ve savunma hakkina sahiptir.
    Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçinamaz.

B. Kanuni hakim güvencesi

MADDE 37 - Hiç kimse kanunen tabi oldugu mahkemeden baska bir merci önüne çikarilamaz.
Bir kimseye kanunen tabi oldugu mahkemeden baska bir merci önüne çikarma sonucunu doguran yargi yetkisine sahip olaganüstü merciler kurulamaz.

C. Suç ve cezalara iliskin esaslar

MADDE 38 - Kimse, islendigi zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadigi bir fiilden dolayi cezalandirilamaz; kimseye suçu isledigi zaman kanunda o suç için konulmus olan cezadan daha agir bir ceza verilemez.
    Suç ve ceza zaman asami ile ceza mahkumiyetinin sonuçlari konusunda da yukaridaki fikra uygulanir.
    Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur.
    Suçlulugu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayilamaz.
    Hiçkimse kendisini ve kanunda gösterilen yakinlarini suçlayan bir beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz.
    Ceza sorumlulugu sahsidir.
    Genel müsadere cezasi verilemez.
    Idare, kisi hürriyetinin kisitlanmasi sonucunu doguran bir müeyyide uygulayamaz. Silahli Kuvvetlerin iç düzeni bakimindan bu hükme kanunla istisnalar getirilebilir.
    Vatandas, suç sebebiyle yabanci bir ülkeye geri verilemez.

XIV. Ispat hakki

MADDE 39 (1961)- Kamu görev ve hizmetinde bulunanlara karsi, bu görev ve hizmetin yerine getirilmesiyle ilgili olarak yapilan snatlardan dolayi açilan hakaret davalarinda, sanik, isnadin  dogrulugunu ispat hakkina sahiptir. Bunun disirdaki hallerde ispat isteminin kabulü, ancak isnat olunan fiilin dogru olup olmadiginin anlasilmasinda kamu yarari bulunmasina veya sikayetçinin ispata razi olmasina baglidir.

XV. Temel hak ve hürriyetlerin korunmasi

MADDE 40 - Anayasa ile taninmis hak ve hürriyetleri ihlal edilen herkes, yetkili makama geciktirilmeden basvurma imkaninin saglanmasini isteme hakkina sahiptir.
    Kisinin, resmi görevliler tarafindan vaki haksiz islemler sonucu ugradigi zarar da, kanuna göre, Devletçe tazmin edilir.
    Devletin sorumlu olan ilgili görevliye rücu hakki saklidir.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
SOSYAL VE EKONOMIK HAKLAR VE ÖDEVLER

I. Ailenin korunmasi

MADDE 41 - Aile Türk toplumunun temelidir.
    Devlet, ailenin huzur ve refahi ile özellikle ananin ve çocuklarin korunmasi ve aile planlamasinin ögretimi ve uygulanmasını saglamak için gerekli tedbirleri alir, teskilati kurar.

II. Egitim ve ögrenim hakki ve ödevi

MADDE 42 - Kimse, egitim ve ögretim haklarindan yoksun birakilamaz.
    Ögrenim hakkinin kapsami kanunla tespit edilir ve düzenlenir.
    Egitim ve ögretim, Atatürk ilkeleri ve Inkilaplari dogrultusunda, çagdas bilim ve egitim esaslarina göre, Devletin gözetim ve denetimi altinda yapilir. Bu esaslara aykiri egitim ve ögretim yerleri açilamaz.
    Egitim ve ögretim hürriyeti, Anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldirmaz.
    Ilkögretim, kiz ve erkek bütün vatandaslar için zorunludur (*) ve Devlet okullarinda parasizdir.
    Özel ilk ve orta dereceli okullarin bagli oldugu esaslar, Devlet okullari ile erisilmek istenen seviyeye uygun olarak, kanunla düzenlenir.
    Devlet, maddi imkanlardan yoksun basarili ögrencilerin, ögrenimlerini sürdürebilmeleri amaci ile burslar ve baska yollarla gerekli yardimlari yapar. Devlet, durumlari sebebiyle özel egitime ihtiyaci olanlari topluma yararli kilacak tedbirleri alir.
    Egitim ve ögretim kurumlarinda sadece egitim, ögretim, arastirma ve inceleme ile ilgili faaliyetler yürütülür. Bu faaliyetler her ne suretle olursa olsun engellenemez.
    Türkçeden baska hiçbir dil, egitim ve ögretim kurumlarinda Türk vatandaslarina ana dilleri olarak okutulamaz ve ögretilemez. Egitim ve ögretim kurumlarinda okutulacak yabanci diller ile yabanci dille egitim ve ögretim yapan okullarin tabi olacagi esaslar kanunla düzenlenir. Milletlerarasi andlasma hükümleri saklidir.(**)

II. Ögrenimin saglanmasi

III. Kamu yarari

A. Kiyilardan yararlanma

MADDE 43 - Kiyilar, Devletin hüküm ve tasarrufu altindadir.
    Deniz, göl ve akarsu kiyilarinda, deniz ve göllerin kiyilarini çevreleyen sahil seritlerinden yararlanmada öncelikle kamu yarari gözetilir
    Kiyilarla sahil seritlerinin, kullanis amaçlarinagöre derinligi ve kisilerin bu yerlerden yararlanma imkan ve sartlari kanunla düzenlenir.

B. Toprak mülkiyeti

MADDE 44 - Devlet, topragin verimli olarak isletilmesini korumak ve gelistirmek, erozyonla kaybedilmesini önlemek ve topraksiz olan veya yeter topragi bulunmayan çiftçilikle ugrasan köylüye toprak saglamak amaciyla gerekli tedbirleri alir. Kanun, bu amaçla, degisik tarim bölgeleri ve çesitlerine göre topragin genisligini tespit edebilir. Topraksiz olan veya yeter topragi bulunmayan çiftçiye  toprak saglanmasi, üretimin düsürülmesi, ormanlarin küçülmesi ve diger toprak ve yeralti servetlerinin azalmasi sonucunu doguramaz.  Bu amaçla dagitilan toprak bölünemez, miras hükümleri disinda baskalarina devredilemez ve ancak dagitilan çiftçilerle mirasçilari tarafindan isletilebilir. Bu sartlarin kaybi halinde, dagitilan topragin Devletçe geri alinmasina iliskin esaslar kanunla düzenlenir.

C. Tarim, hayvancilik ve bu üretim dallarinda çalisanlarin korunmasi

MADDE 45 - Devlet, tarim arazileri ile çayir ve mer'alarin amaç disi kullanilmasini ve tahribini önlemek, tarimsal üretim planlamasi ilkelerine uygun olarak bitkisel ve hayvansal üretimi artirmak maksadiyla, tarim ve hayvancilikta ugrasanlarin isletme araç ve gereçlerinin ve diger girdilerinin saglanmasini kolaylastirir.
    Devlet, bitkisel ve hayvansal ürünlerin degerlendirilmesi ve gerçek degerlerinin üreticinin eline geçmesi için gereken tedbirleri alir.

D. Kamulastirma

MADDE 46 - Devlet ve kamu tüzelkisileri;kamu yararinin gerektirdigi hallerde, karsiliklarini pesin ödemek sartiyla, özel mülkiyette bulunan tasinmaz mallarin tamamini veya bir kismini, kanunla gsöterilen esas ve usullere göre, kamulastirmaya ve bunlar üzerinde idari irtifaklar kurmaya yetkilidir.
    Kamulastirma bedelinin hesaplanma tarz ve usulleri kanunla belirlenir. Kanun kamulastirma bedelinin tespitinde vergi beyanini, kamulastirma tarihindeki resmi makamlarca yapilmis kiymet takdirlerini, tasinmaz mallarin birim fiyatlarini ve yapi maliyet hesaplarini ve diger objektif ölçüleri dikkate alir. Bu bedel ile vergi beyanindaki kiymet arasindaki farkin nasil vergilendirilecegi kanunla gösterilir.
    Kamulastirma bedeli, nakden ve pesin olarak ödenir. Ancak tarim reformunun uygulanmasi, büyük enerji ve sulama projeleri ile iskân projelerinin gerçeklestirilmesi, yeni ormanlarin yetistirilmesi, kiyilarin korunmasi ve turizm amaciyla kamulastirilan topraklarin bedellerinin ödenme sekli kanunla gösterilir. Kanunun taksitle ödemeyi öngörebilecegi bu hallerde, taksitlendirme süresi bes yili asamaz; bu takdirde taksitler esit olarak ödenir ve pesin ödenmeyen kisim Devlet borçlari için öngörülen en yüksek faiz haddine baglanir.
    Kamulastirilan topraktan, o topragi dogrudan dogruya isleten küçük çiftçiye ait olanlarinin bedeli, her halde pesin ödenir.

E. Devletlestirme

MADDE 47 - Kamu hizmeti niteligi tasiyan özel tesebbüsler, kamu yararinin zorunlu kildigi hallerde devletlestirilebilir.
    Devletlestirme gerçek karsiligi üzerinden yapilir. Gerçek karsiligin hesaplanma tarzi ve usulleri kanunla düzenlenir.

IV. Çalisma ve sözlesme hürriyeti

MADDE 48 - Herkes, diledigi alanda çalisma ve sözlesme hürriyetlerine sahiptir. Özel tesebbüsler kurmak serbesttir.
    Devlet, özel tesebbüslerin milli ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlilik içinde çalismasini saglayacak tedbirleri alir.

V. Çalisma ile ilgili hükümler

A. Çalisma hakki ve ödevi

MADDE 49 - Çalisma, herkesin hakki ve ödevidir.
    Devlet, çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatini geliştirmek için çalışanları korumak, çalışmayı desteklemek ve işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak için gerekli tedbirleri alır.
Devlet, isçi-işveren ilişkilerinde çalışma barışının sağlanmasını kolaylaştırıcı ve koruyucu tedbirler alır.

B. Çalisma sartlari ve dinlenme hakki

MADDE 50 - Kimse, yasina, cinsiyetine ve gücüne uymayan islerde çalistirilamaz.
    Küçükler ve kadinlar ile bedeni ve ruhi yetersizligi olanlar çalisma sartlari bakimindan özel olarak korunurlar.
    Dinlenmek, çalisanlarin hakkidir.
    Ücretli hafta ve bayram tatili ile ücretli yillik izin haklari ve sartlari kanunla düzenlenir.

C. Sendika kurma hakki

MADDE 51 - Çalışanlar ve işverenler, üyelerinin çalışma ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme haklarına sahiptir. Hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz.
-Sendika kurma hakkı ancak, millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâk ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle ve kanunla sınırlanabilir.
-Sendika kurma hakkının kullanılmasında uygulanacak şekil, şart ve usuller kanunda gösterilir.
-Aynı zamanda ve aynı işkolunda birden fazla sendikaya üye olunamaz.
-İşçi niteliği taşımayan kamu görevlilerinin bu alandaki haklarının kapsam, istisna ve sınırları gördükleri hizmetin niteliğine uygun olarak kanunla düzenlenir.
-Sendika ve üst kuruluşlarının tüzükleri, yönetim ve işleyişleri, Cumhuriyetin temel niteliklerine ve demokrasi esaslarına aykırı olamaz.

D. Sendikal faaliyet

MADDE 52 - (23.7.1995 gün ve 4121 sayili yasayla yürürlükten kaldirilmistir.)

VI. Toplu is sözlesmesi, grev hakki ve lokavt

A. Toplu is sözlesmesi hakki

MADDE 53 - Isçiler ve isverenler, karsilikli olarak ekonomik ve sosyal durumlarini ve çalisma sartlarini düzenlemek amaciyla toplu is sözlesmesi yapma hakkina sahiptirler.
    Toplu is sözlesmesinin nasil yapilacagi kanunla düzenlenir.128'inci maddenin ilk fikrasi kapsamina giren kamu görevlilerinin kanunla kendi aralarinda kurmalarina cevaz verilecek olan ve bu maddenin birinci ve ikinci fikralari ile 54'ncü madde hükümlerine tabi olmayan sendikalar ve üst kuruluslari, üyeleri adina yargi mercilerine basvurabilir ve Idareyle amaclari dogrultusunda görüsme yapabilirler. Toplu Görüsme sonunda anlasmaya varilirsa düzenlenecek mutabakat metni taraflarca imzalanir. Bu mutabakat metni, uygun idari veya kanuni düzenlemenin yapilabilmesi icin Bakanlar Kurulu'nun takdirine sunulur. Toplu görüsme sonunda mutabakat metni imzalanmamissa anlasma ve anlasmazlik noktalari da taraflarca imzalanacak bir tuanakla Bakanlar Krurulu'nun takdirine sunulur. Bu fikranin uygulanmasina iliskin usuller kanunla düzenlenir.
    Ayni isyerinde, ayni dönem için, birden fazla toplu is sözlesmesi yapilamaz ve uygulanamaz.

B. Grev hakki ve lokavt

MADDE 54 - Toplu is sözlesmesinin yapilmasi sirasinda, uyusmazlik çikmasi halinde isçiler grev hakkina sahiptirler. Bu hakkin kullanilmasinin ve isverenin lokavta basvurmasinin usul ve sartlari ile kapsam ve istisnalari kanunla düzenlenir.
    Grev hakki ve lokavt iyiniyet kurallarina aykiri tarzda, toplum zararina ve milli serveti tahrip edecek sekilde kullanilamaz.
    Grev esnasinda greve katilan isçilerin ve sendikanin kasitli veya kusurlu hareketleri sonucu, grev uygulanan isyerinde sebep olduklari maddi zarardan sendika sorumludur.
    Grev ve lokavtin yasaklanabilecegi veya ertelenebilecegi haller ve isyerleri kanunla düzenlenir.
    Grev ve lokavtin yasaklandigi hallerde veya ertelendigi durumlarda ertelemenin sonunda, uyusmazlik Yüksek Hakem Kurulunca çözülür. Uyusmazligin her safhasinda taraflarda anlasarak Yüksek Hakem Kuruluna basvurabilir. Yüksek Hakem Kurulunun kararlari kesindir ve toplu is sözlesmesi hükmündedir.
    Yüksek Hakem Kurulunun kurulus ve görevleri kanunla düzenlenir.
    Siyasi amaçli grev ve lokavt, dayanisma grev ve lokavti, genel grev ve lokavt, isyeri isgali, verim düsürme ve diger direnisler yapilamaz.
    Greve katilmayanlarin isyerinde çalismalari, greve katilanlar tarafindan hiçbir sekilde engellenemez.

VII. Ücrette adalet saglanmasi

MADDE 55 - Ücret emeğin karşılığıdır.
Devlet, çalışanların yaptıkları işe uygun adaletli bir ücret elde etmeleri ve diğer sosyal yardımlardan yararlanmaları için gerekli tedbirleri alır.
Asgarî ücretin tespitinde çalışanların geçim şartları ile ülkenin ekonomik durumu da gözönünde bulundurulur.

VIII. Saglik, çevre ve konut

A. Saglik Hizmetleri ve Çevrenin Korunmasi

MADDE 56 - Herkes, saglikli ve dengeli bir çevrede yasama hakkına sahiptir.
    Çevreyi gelistirmek, çevre sagligini korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaslarin ödevidir.
    Devlet, herkesin hayatini, beden ve ruh sagligi içinde sürdürmesini saglamak; insan ve madde gücünde tasarruf ve verimi artirarak, isbirligini gerçeklestirmek amaciyla saglik kuruluslarini tek elden planlayip hizmet vermesini düzenler.
    Devlet, bu görevini kamu ve özel kesimlerdeki saglik ve sosyal kurumlarindan yararlanarak, onlari denetleyerek yerine getirir.
    Saglik hizmetlerinin yaygin bir sekilde yerine getirilmesi için kanunla genel saglik sigortasi kurulabilir.

VII. Saglik hakki

B. Konut hakki

MADDE 57 - Devlet, sehirlerin özelliklerini ve çevre sartlarını gözeten bir planlama çerçevesinde, konut ihtiyacını karşılayacak tedbirleri alır, ayrıca toplu konut teşebbüslerini destekler.
    Bu haklarin kullanilmasi kanunla düzenlenir.

IX. Gençlik ve Spor

A. Gençliğin Korunması

MADDE 58 - Devlet, İstiklal ve Cumhuriyetimizin emanet edildiği gençlerin müsbet ilmin ışığında, Atatürk ilke ve inkilapları doğrultusunda ve Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü ortadan kaldırmayı amaç edinen görüşlere karşı yetişme ve gelişmelerini sağlayıcı tedbirleri alır. Devlet, gençleri alkol düşkünlüğünden, uyuşturucu maddelerden, suçluluk, kumar ve benzeri kötü alışkanlıklardan ve cehaletten korumak için gerekli tedbirleri alır.

B. Sporun Geliştirilmesi

MADDE 59 - Devlet, her yaştaki Türk vatandaşlarının beden ve ruh sağlığını geliştirecek tedbirleri alır, sporun kitlelere yayılmasını teşvik eder. Devlet başarılı sporcuyu korur.

X. Sosyal güvenlik hakları

A. sosyal güvenlik hakkı

MADDE 60 - Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Devlet, bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar.

B. sosyal güvenlik bakımından özel olarak korunması gerekenler

MADDE 61 - Devlet, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleriyle, malul ve gazileri korur ve toplumda kendilerine yaraşır bir hayat seviyesi sağlar. Devlet, sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirleri alır. Yaşlılar, Devletçe korunur. Yaşlılara Devlet yardımı ve sağlanacak diğer haklar ve kolaylıklar kanunla düzenlenir. Devlet, korunmaya muhtaç çocukların topluma kazandırılması için her türlü tedbiri alır. Bu amaçlarla gerekli teşkilat ve tesisleri kurar veya kurdurur.

MADDE 62 - Devlet, yabanci ülkelerde çalisan Türk vatandaslarinin aile birliginin, çocuklarinin egitiminin, kültürel
ihtiyaçlarinin ve sosyal güvenliklerinin saglanmasi, anavatanla baglarinin korunmasi ve yurda dönüslerinde yardimci
olunmasi için gereken tedbirleri alir.

XI. Tarih, kültür ve tabiat varliklarinin korunmasi

MADDE 63 - Devlet, tarih, kültür ve tabiat varliklarinin ve degerlerinin korunmasini saglar, bu amaçla destekleyici ve
tesvik edici tedbirleri alir.
    Bu varliklar ve degerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirecek sinirlamalar ve bu nedenle hak sahiplerine
yapilacak yardimlar ve taninicak muafiyetler kanunla düzenlenir.

XII. Sanatin ve sanatçinin korunmasi

MADDE 64 - Devlet, sanat faaliyetlerini ve sanatçiyi korur. Sanat eserlerinin ve sanatçinin korunmasi, degerlendirilmesi,
desteklenmesi ve sanat sevgisinin yayilmasi için gereken tedbirleri alir.

XIII. Sosyal ve ekonomik haklarin siniri

MADDE 65 - Devlet, sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini, ekonomik istikrarin korunmasini
gözeterek, mali kaynaklarinin yeterliligi ölçüsünde yerine getirir.

XI. Devletin iktisadi ve sosyal ödevlerinin siniri

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
SIYASI HAKLAR VE ÖDEVLER

I. Türk vatandasligi

MADDE 66 - Türk Devletine vatandaslik bagi ile bagli olan herkes Türktür.
Türk babanin veya Türk ananin çocugu Türktür. Yabanci babadan ve Türk anadan olan çocugun vatandasligi kanunla düzenlenir.
    Vatandaslik, kanunun gösterdigi sartlarla kazanilir ve ancak kanunda belirtilen hallerde kaybedilir.
    Hiçbir Türk, vatana baglilikla bagdasmayan bir eylemde bulunmadikça vatandasliktan çikarilamaz.
    Vatandasliktan çikarma ile ilgili karar ve islemlere karsi yargi yolu kapatilamaz.

II. Seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma haklari

MADDE 67 - Vatandaslar, kanunda gösterilen sartlara uygun olarak, seçme, seçilme ve bagimsiz olarak veya bir siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma ve halk oylamasina katilma hakkina sahiptir.
    Seçimler ve halkoylamasi serbest, esit, gizli, tek dereceli, genel oy, açik sayim ve döküm esaslarina göre, yargi yönetim
ve denetimi altinda yapilir. Ancak, yurt disinda bulunan Türk vatandaslarinin oy hakkini kullanabilmelri amaciyla kanun,
uygulanabilir tedbirleri belirler.
    Onsekiz yasini dolduran her Türk vatandasi secme ve halkoylamasina katilma haklarina sahiptir.
    Bu haklarin kullanilmasi kanunla düzenlenir.
    Silah altinda bulunan er ve erbaslar ile askeri ögrenciler, ceza infaz kurumlarinda bulunan hükümlüler oy
kullanamazlar. Ceza infaz kurumlari ve tutukevlerinde bulunan tutuklularin secme haklarini kullanmalarinda, oylarin
sayim ve dökümünde secim emniyeti acisindan alinmasi gerekli tedbirler Yüksek Secim Kurumu tarafindan tespit edilir
ve görevli hakimin yerinde yönetim ve denetimi altinda yapilir.
    Secim kanunlari, temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini bagdastiracak sekilde düzenlenir.
    Silah altinda bulunan er ve erbaslar ile askeri ögrenciler, ceza infaz kurumlarinda bulunan hükümlüler oy
kullanamazlar.

III. Siyasi partilerle ilgili hükümler

A. Parti kurma, partilere girme ve partilerden ayrilma

MADDE 68 - Vatandaslar, siyasi parti kurma ve usulüne göre partilere girme ve partilerden ayrilma hakkina sahiptir.
Parti üyesi olabilmek için on sekiz yasini doldurmus olmak gerekir.
    Siyasi partiler, demokratik siyasi hayatin vazgeçilmez unsurlaridir.
    Siyasi partiler, önceden izin almadan kurulurlar ve Anayasa ve Kanun hükümleri içinde faaliyetlerini sürdürürler.
    Siyasi partilerin tüzük ve programlari ile eylemleri, Devletin bagimsizligina, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlügüne,
insan haklarina, esitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenligine, demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykiri
olamaz. Sinif veya zümre diktatörlügünü veya herhangi bir tür diktatörlügü savunmayi ve yerlestirmeyi amaçlayamaz;
suc islenmesini tesvik edemez.
    Hakimler ve savcilar, sayistay dahil yüksek yargi organlari mensuplari, kamu kurum ve kuruluslarinin memur
statüsündeki görevlileri, yaptiklari hizmet bakimindan isci niteligi tasimayan diger kamu görevlileri, Silahli Kuvvetler
mensuplari ile yüksekögretim öncesi ögrencileri siyasi partilere üye olamazlar.
    Yüksek ögrtim elemanlarinin siyasi partilere üye olmalari anck kanunla düzenlenebilir. Kanun, bu elemanlarin, siyasi
partilerin merkez organlari disinda kalan parti görevi almalarina cevaz veremez vepartiüyesi yüksekögretim
elemanlarinin yüksek ögretim kurumlarinda uyacaklari esaslari belirler.
    Yüksek ögretim ögrencilerinin siyasi partilere üye olabilmelerine iliskin esaslar kanunla düzenlenir.
    Siyasi partilere, Devlet yeterli düzeyde ve hakça mali yardim yapar. Partilere yapilacak yardimin, alacaklari üye
aidatinin ve bagislarin tabi oldugu esaslar kanunla düzenlenir.

B. Siyasi partilerin uyacaklari esaslar

MADDE 69 - Siyasi partilerin faaliyetleri, parti içi düzenlemeleri ve çalismalari demokrasi ilkelerine uygun olur. Bu
ilkelerin uygulanmasi kanunla düzenlenir.
    Siyasi partiler, ticari faaliyetlere girisemezler.
    Siyasi partilerin gelir ve giderlerinin amaçlarina uygun olmasi gereklidir. Bu kuralin uygulanmasi kanunla düzenlenir.
Anayasa mahkemesi'nce siyasi partilerin mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin knuna uygunlugunun tespiti, bu
hususun denetim yöntemleri ve aykirilik halinde uygulanacak yaptirimlar kanunda gösterilir. Anayasa makemesi, bu
denetim görevini yerine getirirken Sayistay'dan yardim saglar. Anayasa Mahkemesi'nin bu denetim sonunda verecegi
kararlar kesindir.
    Siyasi partilerin kapatilmasi, Yargitay Cumhuriyet Bassavcisinin açacagi dava üzerine Anayasa Mahkemesi'nce kesin
olarak karara baglanir.
    Bir siyasi partinin tüzügü ve programinin 68'inci maddenin dördüncü fikrasi hükümlerine aykiri bulunmasi halinde
temelli kapatma karari verilir.
    Bir siyasi partinin 68'inci maddenin dördüncü fikrasi hükümlerine aykiri eylemlerinden ötürü tmelli kapatilmasina,
ancak, onun bu nitelikteki fiillerin islendigi bir odak halinde geldiginin Anayasa Mahkemesi'nce tespit dilmesi halinde
karar verilir.
    Temelli kapatilan bir parti bir baska ad altinda kurulamaz.
    Bir siyasi partinin temelli kapatilmasina beyan veya faaliyetleriyle sebep olan kuruculari dahil üyeleri, Anayasa
Mahkemesi'nin temelli kapatmaya iliskin kesin kararinin Resmi Gazete'de gerekceli olarak yayimlanmasindan
baslayarak bes yil süreyle bir baska partinin kurucusu, Üyesi yöneticisi ve debeticisi olamazlar.
    Yabanci devletlerden, uluslararasi kuruluslardan ve Türk uyruklugunda olmayan gerçek ve tüzel kisilerden maddi
yardim alan siyasi partiler temelli olarak kapatilir.
    Siyasi partilerin kurulrs ve çalismalari, denetlenme ve kapatilmalari ile siyasi partilerin ve adaylarin seçim harcamalari
ve usulleri yukaridaki esaslar çerçevesinde kanunla düzenlenir.

IV. Kamu hizmetlerine girme hakki

A. Hizmete girme

MADDE 70 - Her Türk, kamu hizmetlerine girme hakkina sahiptir.
Hizmete alinmada, görevin gerektirdigi niteliklerden baska hiçbir ayirim gözetilemez.

B. Mal bildirimi

MADDE 71 - Kamu hizmetine girenlerin mal bildiriminde bulunmalari ve bu bildirimlerin tekrarlanma süreleri kanunla düzenlenir.
Yasama ve yürütme organlarinda görev alanlar, bundan istisna edilemez

V. Vatan hizmeti

MADDE 72 - Vatan hizmeti, her Türk'ün hakki ve ödevidir. Bu hizmetin Silahli Kuvvetlerde veya kamu kesiminde ne sekilde yerine getirilecegi veya getirilmis sayilacagi kanunla düzenlenir.

VI. Vergi ödevi

MADDE 73 - Herkes, kamu giderlerini karsilamak üzere, mali gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür.
    Vergi yükünün adaletli ve dengeli dagilimi, maliye politikasinin sosyal amacidir.
    Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur, degistirilir veya kaldirilir.
    Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülüklerin muaflik, istisnalar ve indirimleriyle oranlarina iliskin hükümlerinde kanunun belirttigi yukari ve asagi sinirlar içinde degisiklik yapmak yetkisi Bakanlar Kuruluna verilebilir.

VII. Dilekçe hakki

MADDE 74 - Vatandaslar, kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve sikayetleri hakkinda, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazi ile basvurma hakkina sahiptir.
    Kendileriyle ilgili basvurmalarin sonucu, dilekçe sahiplerine yazili olarak bildirilir.
    Bu hakkin kullanilma biçimi kanunla düzenlenir.

BİRİNCİ BÖLÜM
YASAMA

I. Türkiye Büyük Millet Meclisi

A.Kurulusu

MADDE 75 - Türkiye Büyük Millet Meclisi genel oyla seçilen bes yüz elli milletvekilinden olusur.

B. Milletvekili seçilme yeterliligi

MADDE 76 - Otuz yasini dolduran her Türk milletvekili seçilebilir.

En az ilkokul mezunu olmayanlar, kisitlilar, yükümlü oldugu askerlik hizmetini yapmamis olanlar, kamu hizmetinden yasaklilar, taksirli suçlar hariç toplam bir yil veya daha fazla hapis ile agir hapis cezasina hüküm giymis olanlar; zimmet, ihtilas, irtikap, rüsvet, hirsizlik, dolandiricilik, sahtecilik, inanci kötüye kullanma, dolanli iflas gibi yüz kizartici suçlarla, kaçakçilik, resmi ihale ve alim satimlara fesat karistirma, Devlet sirlarini açiga vurma, ideolojik veya anarsik eylemlere katilma ve bu gibi eylemleri tahrik ve tesvik suçlarindan biriyle hüküm giymis olanlar, affa ugramis olsalar bile milletvekili seçilemezler.

Hakimler ve savcilar, yüksek yargi organlari mensuplari, yüksek-ögretim kurumlarindaki ögretim elemanlari, Yüksekögretim Kurulu üyeleri, kamu kurum ve kuruluslarinin memur statüsündeki görevlileri ile yaptiklari hizmet bakimindan isçi niteligi tasimayan diger kamu görevlileri ve Silahli Kuvvetler mensuplari, görevlerinden çekilmedikçe aday olamazlar ve milletvekili seçilemezler.

C. Türkiye Büyük Millet MEclisinin seçim dönemi

MADDE 77 - Türkiye Büyük Millet Meclisinin seçimleri bes yilda bur yapilir.

Meclis, bu süre dolmadan seçimin yenilenmesine karar verebilecegi gibi, Anayasa'da belirtilen sartlar altinda Cumhurbaskaninca verilecek karara göre de seçimler yenilenir. Süresi biten milletvekili yeniden seçilebilir.

Yenilenmesine karar verilen Meclisin yetkileri, yeni Meclisin seçilmesine kadar sürer.

D. Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin geriye birakilmasi ve ara seçimleri

MADDE 78 - Savas sebebiyle yeni seçimlerin yapilmasina imkan görülmezse, Türkiye Büyük Millet Meclisi, seçimlerin bir yil geriye birakilmasina karar verebilir.

Geri birakma sebebi ortadan kalkmamissa, erteleme kararindaki usule göre bu islem tekrarlanabilir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinden bosalma olmasi halinde, ara seçime gidilir. Ara seçim (*), her seçim döneminde bir defa yapilir ve genel seçimden otuz ay geçmedikçe ara seçime gidilemez. Ancak, bosalan üyeliklerin sayisi, üye tam sayisinin yüzde basini buldugu hallerde, ara seçimlerinin üç ay içinde yapilmasina karar verilir.

Genel seçimlere bir yil kala, ara seçimi yapilamaz.

E. Seçimlerin genel yönetim ve denetim

MADDE 79 - Seçimler, yargi organlarinin genel yönetim ve denetimi altinda yapilir.

Seçimlerin baslamasindan bitimine kadar, seçimin düzen içinde yönetimi ve dürüstlügü ile ilgili bütün islemleri yapma ve yaptirma, seçim süresince ve seçimden sonra seçim konulariyla ilgili bütün yolsuzluklari, sikayet ve itirazlari inceleme ve kesin karara baglama ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin seçim tutanaklarini kabul etme görevi Yüksek Seçim Kurulunundur.Yüksek Seçim Kurulunun kararlari aleyhine baska bir mercie basvurulamaz.

Yüksek Seçim Kurulunun ve diger seçim kurullarinin görev ve yetkileri kanunla düzenlenir(*).

Yüksek Seçim Kurulu yedi asil ve dört yedek üyeden olusur. Üyelerin altisi Yargitay, besi Danistay Genel Kurullarinca kendi üyeleri arasindan üye tamsayilarinin salt çogunlugunun gizli oyu ile seçilir. Bu üyeler, salt çogunluk ve gizli oyla aralarindan bir baskan ve bir baskanvekili seçerler.

Yüksek Seçim Kuruluna Yargitay ve Danistaydan seçilmis üyeler arasindan ad çekme ile ikiser yedek üye ayrilir. Yüksek Seçim Kurulu Baskani ve Baskanvekili ad çekmeye girmezler.

Anayasa degisikliklerine iliskin kanunlarin halkoyuna sunulmasi islemlerinin genel yönetim ve denetimi de milletvekili seçimlerinden uygulanan hükümlere göre olur.

F. Üyelikle ilgili hükümler

1. Milletin temsili

MADDE 80 - Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri degil, bütün milleti temsil ederler.

2. And Içme

MADDE 81 - Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, göreve baslarken asagidaki sekilde andiçerler:

"Devletin varligi ve bagimsizligini, vatanin ve milletin bölünmez bütünlügünü, milletin kayitsiz ve sartsiz egemenligini koruyacagima; hukukun üstünlügüne, demokratik ve laik Cumhuriyete ve Atatürk ilke ve inkilaplarina bagli kalacagima; toplumun huzur ve refahi, milli dayanisma ve adalet anlayisi içinde herkesin insan haklarindan ve temel hürriyetlerinden yararlanmasi ülküsünden ve Anayasaya sadakattan ayrilmayacagima; büyük Türk milleti önünde namusum ve serefim üzerine andiçerim."

3. Üyelikle bagdasmayan isler

MADDE 82 - Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Devlet ve diger kamu tüzelkisilerinin dogrudan dogruya ya da dolayli olarak katildigi tesebbüs ve ortakliklarda; özel gelir kaynaklari ve özel imkanlari kanunla saglanmis kamu yararina çalisan derneklerin ve Devletten yardim saglayan ve vergi muafiyeti olan vakiflarin, kamu kurumu niteligindeki meslek kuruluslari ile sendikalar ve bunlarin üst kuruluslarinin ve katildiklari tesebbüs veya ortakliklarin yönetim ve denetim kurullarinda görev alamazlar, vekili olamazlar, herhangi bir taahhüt isini dogrudan veya dolayli olarak kabul edemezler, temsilcilik ve hakemlik yapamazlar.

Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, yürütme organinin teklif, inha, atama veya onamasina bagli resmi veya özel herhangi bir isle görevlendirilemezler. Bir üyenin belli konuda ve alti ayi asmamak üzere Bakanlar Kurulunca verilecek geçici bir görevi kabul etmesi, Meclisin kararina baglidir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeligi ile bagdasmayan diger görev ve isler kanunla düzenlenir .

4. Yasama dokunulmazligi

MADDE 83 - Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Meclis çalismalarindaki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdükleri

düsüncelerden, o oturumdaki Baskanlik Divani'nin teklifi üzerine Meclisce baska bir karar alinmadikça bunlari Meclis disinda tekrarlamak ve açiga vurmaktan sorumlu tutulamazlar.

Seçimden önce veya sonra bir suç isledigi ileri sürülen milletvekili, Meclis'in karari olmadikça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargilanamaz. Agir cezayi gerektiren suçüstü hali ve seçimden önce sorusturmasina baslanilmis olmak kaydiyla Anayasanin 14 üncü maddesindeki durumlar bu hükmün disindadir. Ancak, bu halde yetkili makam, durumu hemen ve dogrudan dogruya Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirmek zorundadir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesi hakkinda, seçimden önce veya sonra verilmis bir ceza hükmünün yerine getirilmesi, üyelik sifatinin sona ermesine birakilir; üyelik süresince zamanasimini islemez.

Tekrar seçilen milletvekili hakkinda sorusturma ve kovusturma, Meclisin yeniden dokunulmazligini kaldirmasina baglidir.

Türkiye Büyük Millet Meclisindeki siyasi parti gruplarinca, yasama dokunulmazligi ile ilgili görüsme yapilamaz ve karar alinamaz.

5. Milletvekilliginin düsmesi

MADDE 84 - (23.7.1995 - 4121 ) Istifa eden milletvekilinin milletvekiliginin düsmesi, istifanin geçerli oldugu Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskanlik Divani'nca tespit edildikten sonra, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu'nca kararlastirilir.

Milletvekiliginin kesin hüküm giyme veya kisitlama halinde düsmesi, bu husustaki kesin mahkeme kararinin Genel Kurula bildirilmesiyle olur.

82'inci maddeye göre milletvekilligi ile bagdasmayan bir görev veya hizmeti sürdürmekte israr eden milletvekilinin milletvekilliginin düsmesine, yetkili komisyonun bu durumu tespit eden raporu üzerine Genel Kurul gizli oyla karar verir.

Meclis çalismalarina özürsüz veya izinsiz olarak bir ay içerisinde toplam bes biresim günü katilmayan milletvekilinin milletvekilliginin düsmesine, durmun Meclis Baskanlik Divani'nca tespit edilmesi üzerine, genel kurulca üye tamsayisinin salt çogunlugunun oyuyla karar verilebilir.

Partisinin temelli kapatilmasina beyan veeylemleriyle sebep oldugu Anayasa Mahkemesi'nin temelli kapatmaya ilskin kesin kararinda belirtilen milletvekilinin milletvekilligi, bu kararin Resmi Gazete'de gerekçeli olarakyayimlandigi tarihte sona erer. Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskanligi bu kararin geregini derhal yerine getirip Genel Kurula bilgi sunar.

6. Iptal istemi

MADDE 85 - Yasama dokunulmazliginin kaldirilmasina veya milletvekilliginin düsmesine 84'üncü maddenin birinci, üçüncü veya dördüncü fikralarina göre karar verilmis olmasi halinde, Meclis Genel Kurulu kararinin alindigi tarihten baslayarak yedi gün içerisinde ilgili milletvekili veya bir diger milletvekili, kararin, Anayasaya, kanuna veya içtüzüge aykiriligi iddiasiyla iptali için Anayasa Mahkemesi'ne basvurabilir. Anayasa Mahkemesi, iptal istemini onbes gün içerisinde kesin karara baglar.

7. Ödenek ve yolluklar

MADDE 86 - Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek ve yolluklari kanunla düzenlenir. Ödenegin aylik tutari en yüksek Devlet memurunun almakta oldugu miktari, yolluk da ödenek miktarinin yarisini asamaz.

Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerine ödenecek ödenek ve yolluklar, kendilerine sosyal güvenlik kuruluslari tarafindan baglanan emekli ayligi ve benzeri ödemelerin kesilmesini gerektirmez.

Ödenek ve yolluklarin en çok üç ayligi önceden ödenebilir.

II. Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri

A. Genel olarak

MADDE 87 - Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri, kanun koymak, degistirmek ve kaldirmak; Bakanlar Kurulu ve bakanlari denetlemek; Bakanlar Kuruluna belli konularda kanun hükmünde kararname çikarma yetkisi vermek; bütçe ve kesinhesap kanun tasarilarini görüsmek ve kabul etmek; para basilmasina ve savas ilanina karar vermek; milletlerarasi andlasmalarin onaylanmasini uygun bulmak, Anayasanin 14 üncü maddesindeki fiilerden dolayi hüküm giyenler hariç olmak üzere, genel ve özel af ilanina, mahkemelerce verilip kesinlesen ölüm cazalarinin yerine getirilmesine karar vermek ve Anayasanin diger maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine getirmektir.

B. Kanunlarin teklif edilmesi ve görüsülmesi

MADDE 88 - Kanun teklif etmeye Bakanlar Kurulu ve milletvekilleri yetkilidir.

Kanun tasari ve tekliflerinin Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüsülme usul ve esaslari içtüzükle düzenlenir.

C. Kanunlarin Cumhurbaskaninca yayimlanmasi

MADDE 89 - Cumhurbaskani, Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilen kanunlari onbes gün içinde yayimlar.

Yayimlanmasini uygun bulmadigi kanunlari, bir daha görüsülmek üzere, bu hususta gösterdigi gerekçe ile birlikte ayni süre içinde, Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderir. Bütçe kanunlari bu hükme tabi degildir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu aynen kabul ederse, kanun Cumhurbaskaninca yayimlanir; Meclis, geri gönderilen kanunda yeni bir degisiklik yaparsa, Cumhurbaskani degistirilen kanunu tekrar Meclise geri gönderebilir.

Anayasa degisikliklerine iliskin hükümler saklidir.

D. Milletlerarasi andlasmalari uygun bulma

MADDE 90 - Türkiye Cumhuriyeti adina yabanci devletlerle ve milletlerarasi kuruluslarla yapilacak andlasmalarin onaylanmasi, Türkiye

Büyük Millet Meclisinin onaylanmasi bir kanunla uygun bulmasina baglidir.

Ekonomik, ticari veya teknik iliskileri düzenleyen ve süresi bir yili asmayan andlasmalar, Devlet Maliyesi bakimindan bir yüklenme getirmemek, kisi hallerine ve Türklerin yabanci memleketlerdeki mülkiyet haklarina dokunmamak sartiyla, yayimlanma ile yürürlüge konabilir. Bu takdirde bu andlasmalar, yayimlarindan baslayarak iki ay içinde Türkiye Büyük Millet Meclisinin bilgisine sunulur.

Milletlerarasi bir andlasmaya dayanan uygulama andlasmalari ile kanunun verdigi yetkiye dayanilarak yapilan ekonomik, ticari, teknik veya idari andlasmalarin Türkiye Büyük Millet Meclisince uygun bulunmasi zorunlulugu yoktur; ancak, bu fikraya göre yapilan ekonomik, ticari veya özel kisilerin haklarini ilgilendiren andlasmalarin, yayimlanmadan yürürlüge konulamaz.

Türk kanunlarina degisiklik getiren her türlü andlasmalarin yapilmasinda birinci fikra hükmü uygulanir.

Usulüne göre yürürlüge konulmus milletlerarasi andlasmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkinda Anayasaya aykirilik iddiasi ile Anayasa Mahkemesine basvurulamaz.

E. Kanun hükmünde kararname çikarma yetkisi verme

MADDE 91 - Türkiye Büyük Millet Meclisi, Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çikarma yetkisi verebilir.Ancak sikiyönetim ve olaganüstü haller sakli kalmak üzere, Anayasanin ikinci kisminin birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kisi haklari ve ödevleri ile dördüncü bölümünde yer alan siyasi haklar ve ödevler kanun hükmünde kararnamelerle düzenlenemez.

Yetki kanunu, çikarilacak kanun hükmünde kararnamenin, amacini, kapsamini, ilkelerini, kullanma süresini ve saresi içinde birden fazla kararname çikarilip çikarilamayacagini gösterir.

Bakanlar Kurulunun istifasi, düsürülmesi veya yasama döneminin bitmesi, belli süre için verilmis olan yetkinin sonaermesine sebep olmaz.

Kanun hükmünde kararnamenin, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafindan süre bitiminden önce onaylanmasi sirasinda, yetkinin son buldugu veya süre bitimine kadar devam ettigi de belirtilir.

Sikiyönetim ve olaganüstü hallerde, Cumhurbaskaninin Baskanliginda toplanan Bakanlar Kurulunun kanun hükmünde kararname çikarmasina iliskin hükümler saklidir.

Kanun hükmünde kararnameler, Resmi Gazetede yayimlandiklari gün yürürlüge girerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih de gösterilebilir.

Kararnameler, Resmi Gazetede yayimlandiklari gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur.

Yetki kanunlari ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler, Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonlari ve Genel Kurulunda öncelikle ve ivedilikle görüsülür.

Yayimlandiklari gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayan kararnameler bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilen kararnameler bu kararin Resmi Gazetede yayimlandigi tarihte, yürürlükten kalkar. Degistirilerek kabul edilen kararnamelerin degistirilmis hükümleri, bu degisikliklerin Resmi Gazetede yayimlandigi gün yürürlüge girer.

F. Savas hali ilani ve silahli kuvvet kullanilmasina izin verme.

MADDE 92 - Milletlerarasi hukukun mesru saydigi hallerde savas hali ilanina ve Türkiye'nin taraf oldugu milletlerarasi andlasmalarin veya milletlerarasi nezaket kurallarinin gerektirdigi haller disinda, Türk Silahli Kuvvetlerinin yabanci ülkelere gönderilmesine veya yabanci silahli kuvvetlerin Türkiye'de bulunmasina izin verme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir (*).

Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde veya ara vermede iken ülkenin ani bir silahli saldiriya ugramasi ve bu sebeple silahli kuvvet kullanilmasina derhal karar verilmesinin kaçinilmaz olmasi halinde Cumhurbaskanida, Türk Silahli Kuvvetlerinin kullanilmasina karar verebilir.

III. Türkiye Büyük Millet Meclisinin faaliyetleri ile ilgili hükümler.(**)

A. Toplanma ve tatil

MADDE 93 - Türkiye Büyük Millet Meclisi, heryil Eylül ayinin ilk günü kendiliginden toplanir.

---------

(*) Anayasanin 92. maddesi uyarinca hükümete izin verilmesine dair 107 ve 108 sayili TBMM kararlari (RG, 14 Agustos 1990, sayi: 20606); (RG, 7 Eylül 1990, sayi: 20628)

(**) 2919 sayili TBMM genel sekreterligi teskilat kanununun degistirilmesi hakkinda 3594 sayili kanun. (RG, 5 Ocak 1990, Sayi: 20393)

Meclis, bir yasama yilinda ençok üç ay tatil yapibilir; ara verme veya tatil sirasinda, dogrudan dogruya veya bakanlar kurulunun istemi üzerine, Cumhurbaskaninca toplantiya çagirilir.

Meclis Baskanida dogrudan dogruya veya üyelerin beste birinin yazili istemi üzerine Meclisi toplantiya çagirir.

Ara verme veya tatil sirasinda toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisinde, öncelikle bu toplantiyi gerektiren konu görüsülmeden ara verme veya tatil devam edilemez.

B. Baskanlik Divani

MADDE 94 - Türkiye Büyük Millet Meclisinin Baskanlik Divani, Meclis üyeleri arasinda seçilen Meclis Baskani, Baskanvekilleri, Katip üyeleri ve Idari Amirlerinden olusur.

Baskanlik Divani, Meclisteki siyasi parti gruplarinin üye sayisi oraninda Divana katilmalarini saglayacak sekilde kurulur. Siyasi parti gruplari Baskanlik için aday gösteremezler.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskanlik Divani için, bir yasama döneminde iki seçim yapilir. Ilk seçilenlerin görev süresi iki, ikinci devre için seçilenlerin görev süresi üç yildir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskan adaylari, Meclis üyeleri içinden, Meclisin toplandigi günden itibaren on gün içinde, Baskanlik Divanina bildirilir, Baskan seçimi gizli oyla yapilir. Ilk iki oylamada üye tam sayisinin üçte iki ve üçüncü oylamadada üye tam sayisinin salt çogunlugu aranir. Üçüncü oylamada salt çogunluk saglanamazsa, bu oylamada en çok oy alan iki aday için dördüncü oylama yapilir; dördüncü oylamada en fazla oy alan üye, Baskan seçilmis olur. Baskan seçimi aday gösterme süresinin bitiminden itibaren, on gün içinde tamamlanir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskanvekillerinin, Katip Üyelerinin ve Idari Amirlerinin adedi, seçim nisabi, oylama sayisi ve usülleri Meclis Içtüzügünde belirlenir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskani, Baskanvekilleri, üyesi bulunduklari siyasi partinin veya parti grubunun Meclis içinde veya disindaki faaliyetlerine; görevlerinin geregi olan haller disinda, Meclis tartismalarina katilamazlar; Baskan ve oturumu yöneten Baskanvekili oy kullanamazlar.

C. Içtüzük, siyasi parti gruplari ve kolluk isleri

MADDE 95 - Türkiye Büyük Millet Meclisi, çalismalarini, kendi yaptigi içtüzük hükümlerine göre yürütülür.(*)

Içtüzük hükümleri, siyasi parti gruplarinin, Meclisin bütün faaliyetlerine üye sayisi oraninda katilmalarini saglayacak yolda düzenlenir. Siyasi parti gruplari, en az yirmi üyeden meydana gelir.

Türkiye Büyük Millet Meclisinin bütün bina, tesis, eklenti ve arazisinde kolluk ve yönetim hizmetleri Meclis Baskanligi eliyle düzenlenir ve yürütülür. Emniyet ve diger kolluk hizmetleri için yeteri kadar kuvvet ilgili makamlarca Meclis Baskanligina tahsis edilir.

----------

(*) Bakiniz 1982 AY, geçici 6. madde

Iç tüzük hükümleri, siyasi parti gruplarinin, Meclislerin bütün faaliyetlerine kuvvetleri oraninda katilmalarini sagliyacak yolda düzenlenir. Siyasi parti gruplari, en az on üyeden meydana gelir.

Meclisler, kendi kolluk islerini Baskanlari eliyle düzenler ve yürütürler.

D. Toplanti ve karar yeter sayisi

MADDE 96 - Anayasada, baskaca bir hüküm yoksa, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayisinin en az üçte biri ile toplanir ve toplantiya katilanlarin salt çogunlugu ile karar verir; ancak karar yeter sayisi hiç bir sekilde üye tam sayisinin dörtte birinin bir fazlasindan az olamaz.

Bakanlar Kurulu üyeleri, Türkiye Büyük Millet Meclisinin katilamadiklari oturumlarinda, kendileri yerine oy kullanmak üzere bir bakana yetki verebilirler. Ancak bir bakan kendi oyu ile birlikte en çok iki oy kullanabilir.

E. Görüsmelerin açikligi ve yayimlanmasi

MADDE 97 - Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulundaki görüsmeler açiktir ve tutanak dergisinde tam olarak yayimlanir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi içtüzük hükümlerine göre kapali oturumlar yapabilir, bu oturumlardaki görüsmelerin yayimi Türkiye Büyük Millet Meclisi kararina baglidir.

Meclisteki açik görüsmelerin, o oturumdaki Baskanlik Divaninin teklifi üzerine Meclisce baskaca bir karar alinmadikça, her türlü vasita ile yayimi serbesttir.

IV. Türkiye Büyük Millet Meclisinin bilgi edinme ve denetim yollari

A. Genel olarak

MADDE 98 - Türkiye Büyük Millet Meclisi soru, Meclis arastirmasi, genel görüsme, gensoru ve Meclis sorusturmasi yollariyla denetleme yetkisini kullanir.

Soru, Bakanlar Kurulu adina, sözlü veya yazili olarak cevaplandirmak üzere Basbakan veya Bakanlardan bilgi istemekten ibarettir.

Meclis arastirmasi, belli bir konuda bilgi edinilmek için yapilan incelemeden ibarettir.

Genel görüsme, toplumu ve Devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda görüsülmesidir.

Soru, Meclis arastirmasi ve genel görüsmeyle ilgili önergelerin verilme sekli, içerigi ve kapsami ile cevaplandirilma, görüsme ve arastirma yöntemleri Meclis içtüzügü ile düzenlenir.

B. Gensoru

MADDE 99 - Gensoru önergesi, bir siyasi parti grubu adina veya enaz yirmi milletvekilinin imzasiyla verilir.

Gensoru önergesi, verilisinden sonraki üç gün içinde bastirilarak üyelere dagitilir; dagitilmasindan itibaren on gün içinde gündeme alinip alinmayacagi görüsülür. Bu görüsmede, ancak önerge sahiplerinden biri, siyasi parti gruplari adina birer milletvekili, Bakanlar Kurulu adina Basbakan veya bir bakan konusabilir.

Gündeme alma karariyla birlikte, gensorunun görüsülme günüde belli edilir; ancak, gensorunun görüsülmesi, gündeme alma kararinin verildigi tarihten basliyarak iki gün geçmedikçe yapilamaz ve yedi günden sonraya birakilamaz.

Gensoru görüsmeleri sirasinda üyelerin veya gruplarin verecekleri gerekçeli güvensizlik önergeleri veya Bakanlar Kurulunun güven istegi, bir tam gün geçtikten sonra oylanir.

Bakanlar Kurulunun veya bir bakanin düsürülebilmesi, üye tam sayisinin salt çogunluguyla olur; oylamada yalniz güvensizlik oylari sayilir.

Meclis çalismalarinin dengeli olarak yürütülmesi amacina ve yukardaki ilkelere uygun olmak kaydiyla gensoru ile ilgili diger hususlar içtüzükle belirlenir.

C. Meclis Sorusturmasi

MADDE 100 - Başbakan veya Bakanlar hakkında, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az onda birinin vereceği önerge ile, soruşturma açılması istenebilir. Meclis, bu istemi en geç bir ay içinde görüşür ve karara bağlar. Soruşturma açılmasına karar verilmesi halinde, Meclisteki siyasi partilerin, güçleri oranında Komisyona verebilecekleri üye sayısının üç katı olarak gösterecekleri adaylar arasından her parti için ayrı ayrı ad çekme suretiyle kurulacak onbeş kişilik bir komisyon tarafından soruşturma yapılır. komisyon, soruşturma sonucunu belirten raporunu iki ay içinde Meclise sunar. Soruşturmanın bu sürede bitirilememesi halinde, komisyona iki aylık yeni ve kesin bir süre verilir. Meclis, raporu öncelikle görüşür ve gerek gördüğü takdirde ilgilinin Yüce Divana sevkine karar verir. Yüce Divana sevk kararı ancak üye tamsayısının salt çoğunluğu ile alınır. Meclisteki siyasi parti gruplarında, Meclis soruşturması ile ilgili görüşme yapılamaz ve karar alınamaz.

İkinci bölüm

Yürütme

1. Cumhurbakanı

A.Nitelikleri ve tarafsızlığı

MADDE 101- Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince kırk yaşını doldurmuş ve yüksek öğrenim yapmış kendi üyeleri veya bu niteliklere ve milletvekili seçilme yeterliğine sahip Türk Vatandaşları arasından yedi yıllık bir süre için seçilir. Cumhurbaşkanlığına Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri dışından aday gösterilebilmesi, Meclis üye tamsayısının en az beşte birinin yazılı önerisiyle mümkündür. Bir kimse, iki defa Cumhurbaşkanı seçilemez. Cumhurbaşkanı seçilenin, varsa partisi ile ilişiği kesilir ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği sona erer.

B.Seçimi

MADDE 102. Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile ve gizli oyla seçilir. Türkiye Büyük Millet Meclisi toplantı halinde değilse hemen toplantıya çağrılır. Cumhurbaşkanının görev süresinin dolmasından otuz gün önce veya Cumhurbaşkanlığı makamının boşalmasından on gün sonra Cumhurbaşkanlığı seçimine başlanır ve seçime başlama tarihinden itibaren otuz gün içinde sonuçlandırılır. Bu sürenin ilk on günü içinde adayların Meclis Başkanlık Divanına bildirilmesi ve kalan yirmi gün içinde de seçimin tamamlanması gerekir. En az üçer gün ara ile yapılacak oylamaların ilk ikisinde üye tamsayısının üçte iki çoğunluk oyu sağlanamazsa üçüncü oylamaya geçilir, üçüncü oylamada üye tamsayısının salt çoğunluğunu sağlayan aday Cumhurbaşkanı seçilmiş olur. bu oylamada üye tamsayısının salt çoğunluğu sağlanamadığı takdirde üçüncü oylamada en çok oy almış bulunan iki aday arasında dördüncü oylama yapılır, bu oylamada da üye tam sayısının salt çoğunluğu ile Cumhurbaşkanı seçilemediği takdirde derhal Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimleri yenilenir. Seçilen yeni Cumhurbaşkanı göreve başlayıncaya kadar görev süresi dolan Cumhurbaşkanının görevi devam eder.

C.And içmesi

MADDE 103- Cumhurbaşkanı, görevine başlarken Türkiye Büyük Millet Meclisi önünde aşağıdaki şekilde andiçer : Cumhurbaşkanı sıfatıyla, Devletin varlığı ve bağımsızlığını, vatanın ve Milletin bölünmez bütünlüğünü, Milletin kayıtsız ve şartsız egemenliğini koruyacağıma, Anayasaya, hukukun üstünlüğüne, demokrasiye, Atatürk ilke ve inkilaplarına ve laik Cumhuriyet ilkesine bağlı kalacağıma, Milletin huzur ve refahı, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde herkesin insan haklarından ve temel hürriyetlerinden yararlanması ülküsünden ayrılmayacağıma, Türkiye Cumhuriyetinin şan ve şerefini korumak, yüceltmek ve üzerime aldığım görevi tarafsızlıkla yerine getirmek için bütün gücümle çalışacağıma büyük Türk Milleti ve tarih huzurunda, namusum ve şerefim üzerine and içerim.

D. Görev ve yetkileri

(*) Not: Bu süre kisiseldir. (DurYe Personelle) Cumhurbaskanligi, bu süre dolmadan önce bosalirsa, yeni seçilen Cumhurbaskani yedi yil için seçilmis olur.

Cumhurbaskanligina Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri disindan aday gösterilebilmesi, Meclis üye tam sayisinin en az beste birinin yazili önerisi ile mümkündür.

Bir kimse, iki defa Cumhurbaskani seçilemez.

Cumhurbaskani seçilenin, varsa partisi ile ilisigi kesilir ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeligi sona erer.

MADDE 104 - Cumhurbaskani Devletin basidir. Bu sifatla Türkiye Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birligini temsil eder; Anayasanin uygulanmasini, Devlet organlarinin düzenli ve uyumlu çalismasini gözetir.

Bu amaçlarla Anayasanin ilgili maddelerinde gösterilen sartlara uyarak yapacagi görev ve kullanacagi yetkiler sunlardir;

a) Yasama ile ilgili olanlar:

Gerekli gördügü takdirde, yasama yilinin ilk günü Türkiye Büyük Millet Meclisinde açilis konusmasini yapmak,

Türkiye Büyük Millet Meclisini gerektiginde toplantiya çagirmak,

Kanunlari yayimlamak,

Kanunlari tekrar görüsülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri göndermek,

Anayasa degisikliklerine iliskin kanunlari gerekli gördügü takdirde halkoyuna sunmak,

Kanunlarin, kanun hükmündeki kararnamelerin, Türkiye Büyük Millet Meclisi içtüzügünün, tümünün veya belirli hükümlerinin Anayasaya sekil

veya esas bakimindan aykiri olduklari gerekçesi ile Anayasa Mahkemesinde iptal davasi açmak,

Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin yenilenmesine karar vermek,

b) Yürütme alanina iliskin olanlar:

Basbakan atamak ve istifasini kabul etmek,

Basbakanin teklifi üzerine bakanlari atamak ve görevlerine son vermek,

Gerekli gördügü hallerde Bakanlar Kuruluna baskanlik etmek veya Bakanlar Kurulunu baskanligi altinda toplantiya çagirmak,

Yabanci Devletlere Türk Devletinin temsilcilerini göndermek, Türkiye Cumhuriyetine gönderilecek yabanci devlet temsilcilerini kabul etmek,

Milletlerarasi andlasmalari onaylamak ve yayimlamak,

Türkiye Büyük Millet Meclisi adina Türk Silahli Kuvvetlerinin Baskomutanligini temsil etmek,

Türk Silahli Kuvvetlerinin kullanilmasina karar vermek,

Genelkurmay Baskanini atamak,

Milli Güvenlik Kurulunu toplantiya çagirmak,

Milli Güvenlik Kuruluna Baskanlik etmek,

Baskanliginda toplanan Bakanlar Kurulu karariyla siki yönetim veya olaganüstü hal ilan etmek ve kanun hükmünde kararname çikarmak,

Kararnameleri imzalamak,

Sürekli hastalik, sakatlik ve kocama sebebiyle belirli kisilerin cezalarini hafifletmek veya kaldirmak.

Devlet Denetleme Kurulunun üyelerini ve Baskanini atamak,

Devlet Denetleme Kuruluna inceleme, arastirma ve denetleme yaptirmak,

Yüksekögretim Kurulu üyelerini seçmek,

Üniversite Rektörlerini seçmek,

c) Yargi ile ilgili olanlar:

Anayasa Mahkemesi üyelerini, Danistay üyelerinin dörtte birini Yargitay Cumhuriyet Bassavcisi ve Yargitay Cumhuriyet Bassavcivekilini, Askeri Yargitay Üyelerini, Askeri Yüksek Idare Mahkemesi üyelerini, Hakimler ve Savcilar Yüksek Kurulu üyelerini seçmek.

Cumhurbaskani, ayrica Anayasada ve kanunlarda verilen seçme ve atama görevleri ile diger görevleri yerine getirir ve yetkileri kullanir.

III. Görev ve yetkileri

E. Sorumluluk ve sorumsuzluk hali

MADDE 105 - Cumhurbaskaninin, Anayasa ve diger kanunlarda Basbakan ve ilgili bakanin imzalarina gerek olmaksizin tek basina yapabilecegi belirtilen islemleri disindaki bütün kararlari, Basbakan ve ilgili bakanlarca imzalanir; bu kararlardan Basbakan ve ilgili bakan sorumludur.

Cumhurbaskaninin resen imzaladigi kararlar ve emirler aleyhine Anayasa Mahkemesi dahil, yargi merciilerine basvurulamaz.

Cumhurbaskani, vatani ihanetten dolayi, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayisinin en az üçte birinin teklifi üzerine, üye tam sayisinin en az dörtte üçünün verecegi kararla suçlandirilir.

F. Cumhurbaskanina vekillik etmek

MADDE 106 - Cumhurbaskaninin hastalik ve yurtdisina çikmak gibi sebeplerle geçici olarak görevinden ayrilmasi hallerinde görevine dönmesine kadar; ölüm, çekilme veya baska bir sebeple Cumhurbaskanligi makaminin bosalmasi halinde de yenisi seçilinceye kadar, Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskani Cumhurbaskanligina vekillik eder ve Cumhurbaskanina ait yetkileri kullanir.

V

G. Cumhurbaskani Genel Sekreterligi

MADDE 107 - Cumhurbaskanligi Genel Sekreterliginin kurulusu, teskilat ve çalisma esaslari, personel atama islemleri Cumhurbaskanligi kararnamesi ile düzenlenir. (*)

----------

(*) 2897 sayili Cumhurbaskanligi Genel Sekreterligi Teskilat Kanunu (RG, 19 Agustos 1983, sayi: 18140)

H. Devlet Denetleme Kurulu

MADDE 108 - Idarenin hukuka uygunlugunun, düzenli ve verimli sekilde yürütülmesinin ve gelistirilmesinin saglanmasi amaciyla Cumhurbaskanligina bagli olarak kurulan Devlet Denetleme Kurulu, Cumhurbaskaninin istegi üzerine, tüm kamu kurum ve kuruluslarinda ve sermayesinin yarisindan fazlasina bu kurum ve kuruluslarin katildigi her türlü kurulusta, kamu kurumu niteliginde olan meslek kuruluslarinda, kamuya yararli derneklerle vakiflarda, her türlü inceleme, arastirma ve denetlemeleri yapar.

Silahli Kuvvetler ve yargi organlari, Devlet Denetleme Kurulunun görev alani disindadir.

Devlet Denetleme Kurulunun üyeleri ve üyeleri içinden baskani, kanunda belirlenen nitelikteki kisiler arasindan, Cumhurbaskaninca atanir.

Devlet Denetleme Kurulunun isleyisi, üyelerinin görev süresi ve diger özlük isleri, kanunla düzenlenir. (*)

II. Bakanlar Kurulu

A. Kurulus

MADDE 109 - Bakanlar Kurulu, Basbakan ve bakanlardan kurulur.

Basbakan, Cumhurbaskaninca, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri arasindan atanir.

Bakanlar, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri veya milletvekili seçilme yeterligine sahip olanlar arasindan Basbakanca seçilir ve Cumhurbaskaninca atanir; gerektiginde Basbakanin önerisi üzerine Cumhurbaskaninca görevlerine son verilir.

---------

(*) 2443 sayili Devlet Denetleme Kurulu Kurulmasi hakkinda kanun (RG, 3 Nisan 1981 sayi: 17299)

B. Göreve baslama ve güvenoyu

MADDE 110 - Bakanlar Kurulunun listesi tam olarak Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde ise toplantiya çagirilir.

Bakanlar Kurulunun programi, kurulusundan engeç bir hafta içinde Basbakan veya bir bakan tarafindan Türkiye Büyük Millet Meclisinde okunur ve güvenoyuna basvurulur. Güvenoyu için görüsmeler programin okunmasindan iki tam gün geçtikten sonra baslar ve görüsmelerin bitiminden bir tam gün geçtikten sonra oylama yapilir.

C. Görev sirasinda güvenoyu

MADDE 111 - Basbakan, gerekli görürse, Bakanlar Kurulunda görüstükten sonra, Türkiye Büyük Millet Meclisinden güven isteyebilir.

Güven istemi, Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirilmesinden bir tam gün geçmedikçe görüsülemez ve görüsmelerin bitiminden bir tam gün geçmedikçe oya konulamaz.

Güven istemi, ancak üye tam sayisinin salt çogunluguyla reddedilebilir.

D. Görev ve siyasi sorumluluk

MADDE 112 - Basbakan, Bakanlar Kurulunun Baskani olarak, bakanliklar arasinda isbirligini saglar ve hükümetin genel siyasetinin yürütülmesini gözetir. Bakanlar Kurulu bu siyasetin yürütülmesinden birlikte sorumludur.

Her bakan, Basbakana karsi sorumlu olup ayrica kendi yetkisi içindeki islerden ve emri altindakilerin eylem ve islemlerinden de sorumludur.

Basbakan, bakanlarin görevlerinin Anayasa ve kanunlara uygun olarak yerine getirilmesini gözetmek ve düzeltici önlemleri almakla yükümlüdür.

Bakanlar Kurulu üyelerinden milletvekili olmayanlar; 81 inci maddede yazili sekilde Millet Meclisi önünde and içerler ve bakan sifatini tasidiklari sürece milletvekillerinin tabi olduklari kayit ve sartlara uyarlar ve yasama dokunulmazligina sahip bulunurlar. Bunlar Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri gibi ödenek ve yolluk alirlar. (*)

E. Bakanliklarin kurulmasi ve bakanlar

MADDE 113 - Bakanliklarin kurulmasi, kaldirilmasi, görevleri, yetkileri ve teskilati kanunla düzenlenir. (**)

Açik olan bakanliklara izinli veya özürlü olan bir bakana, diger bir bakan geçici olarak vekillik eder. Ancak, bir bakan birden fazlasina vekillik edemez.

Türkiye Büyük Millet Meclisi karari ile Yüce Divana verilen bir bakan bakanliktan düser. Basbakanin Yüce Divana sevki halinde Hükümet istifa etmis sayilir.

Herhangi bir sebeple bosalan bakanliga en geç onbes gün içinde atama yapilir.

----------

(*) 3055 sayili Basbakan ve bakanlarin temsil ödenekleri ile disaridan atanan bakanlarin ödenek ve yolluklari hakkinda kanun (RG, 16 Ekim 1984 sayi: 18547)

(**) Bakiniz 27 Eylül 1984 tarih ve 3046 sayili Kanun (RG, 9 Ekim 1984, Sayi: 18540) Bu kanun ile bakanliklarin kurulus ve görevleri hakkindaki 174 ve 202 sayili Kanun Hükmünde Kararnameler degistirilerek kabul edilmistir.

F. Seçimlerde geçici Bakanlar Kurulu

MADDE 114 - Türkiye Büyük Millet Meclisi genel seçimlerden önce, Adalet, Içisleri ve Ulastirma Bakanlari çekilir. Seçimin baslangiç tarihinden üç gün önce; seçim dönemi bitmeden seçimin yenilenmesine karar verilmesi halinde ise, bu karardan baslayarak bes gün içinde, bu bakanliklara Türkiye Büyük Millet Meclisi içinden veya disaridan bagimsizlar Basbakanca atanir.

116inci madde geregince seçimlerin yenilenmesine karar verildiginde Bakanlar Kurulu çekilir ve Cumhurbaskani geçici Bakanlar Kurulunu kurmak üzere bir Basbakan atanir.

Geçici Bakanlar Kuruluna, Adalet, Içisleri ve Ulastirma Bakanlari Türkiye Büyük Millet Meclisindeki veya Meclis disindaki bagimsizlardan olmak üzere, siyasi parti gruplarindan, oranlarina göre üye alinir.

Siyasi parti gruplarindan alinacak üye sayisini Türkiye Büyük Millet Meclis Baskani tespit ederek Basbakana bildirir. Teklif edilen bakanligi kabul etmeyen veya sonradan çekilen partililer yerine, Türkiye Büyük Millet Meclisi içinden veya disaridan bagimsizlar atanir.

Geçici Bakanlar Kurulu, yenilenme kararinin Resmi Gazete'de ilanindan itibaren bes gün içinde kurulur.

Geçici Bakanlar Kurulu için güvenoyuna basvurulamaz.

Geçici Bakanlar Kurulu seçim süresince ve yeni Meclis toplanincaya kadar vazife görür.

G. Tüzükler

MADDE 115 - Bakanlar Kurulu, kanunun uygulanmasini göstermek veya emrettigi isleri belirtmek üzere, kanunlara aykiri olmamak ve Danistayin incelenmesinden geçirilmek sartiyla tüzükler çikarabilir.

Tüzükler, Cumhurbaskaninca imzalanir ve kanunlar gibi yayimlanir.

H. Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimlerinin Cumhurbaskaninca yenilenmesi

MADDE 116 - Bakanlar Kurulunun, 110 uncu maddede belirtilen güvenoyunun alamamasi ve 99 uncu veya 111 inci maddeler uyarinca güvensizlik oyuyla düsürülmesi hallerinde; kirkbes gün içinde yeni Bakanlar Kurulu kurulamadigi veya kuruldugu halde güvenoyu alamadigi takdirde Cumhurbaskani, Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskanina danisarak, seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.

Basbakanin güvensizlik oyu ile düsürülmeden istifa etmesi üzerine kirkbes gün içinde veya yeni seçilen Türkiye Büyük Millet Meclisinde Baskanlik Divani seçiminden sonra yeni kirkbes gün içinde Bakanlar Kurulunun kurulamamasi hallerinde de Cumhurbaskani Türkiye Büyük Millet Meclisi Baskanina danisarak seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.

Yenilenme karari Resmi Gazetede yayimlanir ve seçime gidilir.

I. Milli Savunma

1. Baskomutanlik ve Genelkurmay Baskanligi

MADDE 117 - Baskomutanlik, Türkiye Büyük Millet Meclisinin Manevi varligindan ayrilamaz ve Cumhurbaskani tarafindan temsil olunur.

Milli Güvenligin saglanmasindan ve Silahli Kuvvetlerin yurt savunmasina hazirlanmasindan Türkiye Büyük Millet Meclisine Karsi, Bakanlar Kurulu sorumludur.

Genelkurmay Baskani: Silahli Kuvvetlerin komutani olup, savasta Baskomutanlik görevlerini Cumhurbaskanligi namina yerine getirir.

Genelkurmay Baskani, Bakanlar Kurulunun teklifi üzerine, Cumhurbaskaninca atanir; görev ve yetkileri kanunla düzenlenir. Genelkurmay Baskani, bu görev ve yetkilerinden dolayi Basbakana karsi sorumludur.

Milli Savunma Bakanliginin, Genelkurmay Baskanligi ve Kuvvet Komutanliklari ile görev iliskileri ve yetki alani kanunla düzenlenir.

2. Milli Güvenlik Kurulu

MADDE 118 - Milli Güvenlik Kurulu Cumhurbaskaninin Baskanliginda, Basbakan, Genelkurmay Baskani, Milli Savunma, Içisleri, Disisleri Bakanlari, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlari ve Jandarma Genel Komutanindan kurulur.

Gündemin özelligine göre kurul toplantilarina ilgili bakan ve kisiler çagirilip görüsleri alinabilir.

Milli Güvenlik Kurulu; Devletin Milli Güvenlik siyasetinin tayini, tesbiti ve uygulanmasi ile ilgili kararlarin alinmasi ve gerekli koordinasyonun saglanmasi konusundaki görüsleri Bakanlar Kuruluna bildirir. Kurulun, Devletin varligi ve bagimsizligi, ülkenin bütünlügü ve bölünmezligi, toplumun huzur ve güvenliginin korunmasi hususunda alinmasini zorunlu gördügü tedbirlere ait kararlar Bakanlar Kurulunca öncelikle dikkate alinir.

Milli Güvenlik Kurulunun gündemi; Basbakan ve Genelkurmay Baskaninin önerileri dikkate alinarak Cumhurbaskaninca düzenlenir.

Cumhurbaskani katilamadigi zamanlar Milli Güvenlik Kurulu Baskaninin Baskanliginda toplanir.

Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliginin teskilati ve görevleri kanunla düzenlenir. (*)

--------

(*) 2945 sayili Milli Güvenlik Kurulu ve Milli Güvenlik Sekreterligi Kanunu (RG, 11 Kasim 1983 sayi:18218)

III. Olaganüstü yönetim halleri

A. Olaganüstü haller

1. Tabii afet ve agir ekonomik bunalim sebebiyle olaganüstü hal ilani

MADDE 119 - Tabii afet, tehlikeli salgin hastaliklar veya agir ekonomik bunalim hallerinde, Cumhurbaskani baskanliginda toplanan Bakanlar Kurulu, yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde süresi alti ayi geçmemek üzere olaganüstü hal ilan edebilir.

VI. Olaganüstü yönetim usulleri

a) Olaganüstü haller

2. Siddet olaylarini yayginlasmasi ve kamu düzeninin ciddi sekilde bozulmasi sebebiyle olaganüstü hal ilani

MADDE 120 - Anayasa ile kurulan hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldirmaya yönelik yaygin siddet hareketlerine ait ciddi belirtilerin ortaya çikmasi veya siddet olaylari sebebiyle kamu düzeninin ciddi sekilde bozulmasi hallerinde, Cumhurbaskani baskanliginda toplanan Bakanlar Kurulu, Milli Güvenlik Kurulunun da görüsünü aldiktan sonra yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde, süresi alti ayi geçmemek üzere olaganüstü hal ilan edebilir.

3. Olaganüstü hallerle ilgili düzenleme

MADDE 121 - Anayasanin 119 ve 120 nci maddeleri uyarinca olaganüstü hal ilanina karar verilmesi durumunda, bu karar Resmi Gazetede yayimlanir ve hemen Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayina sunulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde ise derhal toplantiya çagrilir. Meclis, olaganüstü hal süresini degistirebilir, Bakanlar Kurulunun istemi üzerine, her defasinda dört ayi geçmemek üzere, süreyi uzatabilir veya olaganüstü hali kaldirabilir.

119 uncu madde uyarinca ilan edilen olaganüstü hallerde vatandaslar için getirilecek para, mal ve çalisma yükümlülükleri ile olaganüstü hallerin her türlü için ayri ayri geçerli olmak üzere, Anayasanin 15 inci maddesindeki ilkeler dogrultusunda temel hak ve hürriyetlerin nasil sinirlanacagi veya nasil durdurulacagi, halin gerektirdigi tedbirlerin nasil ve ne surette alinacagi, kamu hizmeti görevlilerine ne gibi yetkiler verilecegi, görevlilerin durumlarinda ne gibi degisiklik yapilacagi ve olaganüstü yönetim usulleri, Olaganüstü Hal Kanununda düzenlenir (*).

Olaganüstü hal süresince, Cumhurbaskaninin baskanliginda toplanan Bakanlar Kurulu, olaganüstü halin gerekli kildigi konularda, kanun hükmünde kararnameler çikarabilir. Bu kararnameler, resmi gazetede yayimlanir ve ayni gün Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayina sunulur; bunlarin Meclisce onaylanmasina iliskin süre ve usul içtüzükte belirlenir.

-------

(*) 2935 sayili olaganüstü hal kanunu (RG, 27 Ekim 1983 sayi:18204) degisiklik için bakiniz 3076 sayili kanun (RG, 21 Kasim 1984 sayi:18582) olaganüstü hal bölge valiliginin görev ve yetkilerini düzenleyen 285 sayili kanun hükmünde kararname (RG, 14 Temmuz 1987)

B. Sikiyönetim, seferberlik ve savas ilani

MADDE 122 - Anayasanin tanidigi hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldirmaya yönelen ve olaganüstü hal

ilanini gerektiren hallerde daha vahim siddet hareketlerinin yayginlasmasi veya savas hali, savasi gerektirecek bir durumun basgöstermesi, ayaklanma olmasi veya vatan veya Cumhuriyete karsi kuvvetli ve eylemli bir kalkismanin veya ülkenin ve milletin bölünmezligini içten veya distan tehlikeye düsüren siddet hareketlerinin yayginlasmasi sebepleriyle, Cumhurbaskani baskanliginda toplanan Bakanlar Kurulu, Milli Güvenlik Kurulununda görüsünü aldiktan sonra, süresi alti ayi asmamak üzere yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütününde siki yönetim ilân edebilir. Bu karar, derhal Resmi Gazetede yayimlanir ve ayni gün Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayina sunulur. Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanti halinde degilse hemen toplantiya çagirilir. Türkiye Büyük Millet Meclisi gerekli gördügü takdirde sikiyönetim süresini kisaltabilir, uzatabilir veya sikiyönetimi kaldirabilir.

Sikiyönetim süresinde, Cumhurbaskaninin baskanliginda toplanan Bakanlar Kurulu sikiyönetim halinin gerekli kildigi konularda kanun hükmünde kararname çikarabilir.

Bu kararnameler Resmi Gazetede yayimlanir ve ayni gün Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayina sunulur. Bunlarin Meclisce onaylanmasina iliskin süre ve usul içtüzükte belirlenir.

Sikiyönetimin her defasinda dört ayi asmamak üzere uzatilmasi, Türkiye Büyük Millet Meclisinin kararina baglidir. Savas hallerinde bu dört aylik süre aranmaz.

Sikiyönetim, seferberlik ve savas hallerinde hangi hükümlerin uygulanacagi ve islemlerin nasil yürütülecegi, idare ile olan iliskileri, hürriyetlerin nasil kisitlanacagi veya durdurulacagi ve savas veya savasi gerektirecek bir durumun basgöstermesi halinde vatandaslar için getirilecek yükümlülükler kanunla düzenlenir.(*)

Siki yönetim komutanlari Genelkurmay Baskanligina bagli olarak görev yaparlar.

-----------

(*) 13 Mayis 1971 tarih ve 1402 sayili Sikiyönetim Kanunu. Bu yasa bes ay içinde (Eylül 1980-Ocak 1981) arasinda 6 kez degistirilmistir: 2301 sayili Kanun (RG, 21 Eylül 1980, Sayi: 17112); 2310 siyili Kanun (RG, 8 Kasim 1980 Sayi: 17154); 2342 sayili Kanun (RG, 15 Kasim 1980, Sayi: 17161); 2354 sayili Kanun (RG, 11 Aralik 1980, Sayi: 17187); 2371 sayili Kanun (RG, 13 Ocak 1981, Sayi: 17219); 2941 siyili Seferberlik ve Savas Hali Kanunu (RG, 8 Kasim 1983, Sayi: 18215).

IV. Idare

A. Idarenin esaslari

1. Idarenin bütünlügü ve kamu tüzelkisiligi

MADDE 123 - Idare, kurulus ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir.

Idarenin kurulus ve görevleri merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarina dayanir.

Kamu tüzelkisiligi, ancak kanunla veya kanunun açikça verdigi yetkiye dayanilarak kurulur.

2. Yönetmelikler

MADDE 124 - Basbakanlik, bakanliklar ve kamu tüzelkisileri, kendi görev alanlarini ilgilendiren kanunlarin ve tüzüklerin uygulanmasini saglamak üzere ve bunlara aykiri olmamak sartiyla, yönetmelikler çikarabilirler.

Hangi yönetmeliklerin Resmi Gazetede yayimlanacagi kanunla belirtilir. (*)

B. Yargi yolu

MADDE 125 - Idarenin her türlü eylem ve islemlerine karsi yargi yolu açiktir. (**)

-------

(*) 3011 sayili Resmi Gazetede Yayimlanacak Olan Yönetmelikler Hakkinda Kanun (RG, 1 Haziran 1984, Sayi: 18418).

(**) 2577 sayili Idarî Yargilama Usulü Kanunu (RG, 20 Ocak 1982, sayi: 17580).

Cumhurbaskaninin tek basina yapacagi islemler ile Yüksek Askeri Sûranin kararlari yargi denetimi disindadir.

Idari islemlere karsi açilacak dâvalarda süre, yazili bildirim harihinden baslar.

Yargi yetkisi, idari eylem ve islemlerin hukuka uygunlugunun denetimi ile sinirlidir. Yürütme görevinin kanunlarda gösterilen sekil ve esaslara uygun olarak yerine getirilmesini kisitlayacak, idari eylem ve islem niteliginde veya takdir yetkisini kaldiracak biçimde yargi karari verilemez.

Idari islemin uygulanmasi halinde telafisi güç veya imkansiz zararlarin dogmasina ve idari islemin açikça hakuka aykiri olmasi sartlarinin birlikte gerçeklesmesi durumunda gerekçe gösterilerek yürütmenin durdurulmasina karar verilebilir.

Kanun, olaganüstü hallerde, sikiyönetim, seferberlik ve savas halinde ayrica milli güvenlik, kamu düzeni, genel saglik nedenleri ile yürütmenin durdurulmasi karari verilmesini sinirlayabilir.

Idari kendi eylem ve islemlerinden dogan zarari ödemekle yükümlüdür.

C. Idarenin kurulusu

1. Merkezi idare

MADDE 126 - Türkiye, merkezi idare kuruluşu bakımından, coğrafya durumuna, ekonomik şartlara ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre, illere; iller de diğer kademeli bölümlere ayrılır. İllerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır. Kamu hizmetlerinin görülmesinde verim ve uyum sağlamak amacıyla, birden çok ili içine alan merkezi idare teşkilatı kurulabilir. Bu teşkilatın görev ve yetkileri kanunla düzenlenir.

2.MAHALLİ İDARELER

MADDE 127-Mahalli idareler; il, belediye veya köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar organları, gene kanunda gösterilen, seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzelkişileridir. Mahalli idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkileri, yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir. Mahalli idarelerin seçimleri, 67 nci maddedeki esaslara göre beş yılda bir yapılır. ancak, milletvekili genel veya ara seçiminden önceki veya sonraki bir yıl içinde yapılması gereken mahalli idareler organlarına veya bu organların üyelerine ilişkin genel veya ara seçimler milletvekili genel veya ara seçimleriyle birlikte yapılır. kanun, büyük yerleşim merkezleri için özel yönetim biçimleri getirebilir. Mahalli idarelerin seçilmiş organlarının, organlık sıfatını kazanmalarına ilişkin itirazların çözümü ve kaybetmeleri, konusundaki denetim yargı yolu ile olur. ancak, görevleri ile ilgili bir suç sebebi ile hakkında soruşturma veya kovuşturma açılan mahalli idare organları veya bu organların üyelerini, içişleri bakanı, geçiçi bir tedbir olarak, kesin hükme kadar uzaklaştırabilir. Merkezi idare, mahalli idareler üzerinde, mahalli hizmetlerin idarenin bütünlüğü ilkesine uygun şekilde yürütülmesi, kamu görevlerinde birliğin sağlanması, toplum yararının korunması ve mahalli ihtiyaçların gereği gibi karşılanması amacıyla, kanunda belirtilen esas ve usuller dairesinde idari vesayet yetkisine sahiptir. Mahalli idarelerin belirli kamu hizmetlerinin görülmesi amacı ile, kendi aralarında Bakanlar Kurulunun izni ile birlik kurmaları, görevleri, yetkileri, maliye ve kolluk işleri ve merkezi idare ile karşılıklı bağ ve ilgileri kanunla düzenlenir. bu idarelere, görevleri ile orantılı gelir kaynakları sağlanır.

D. Kamu hizmeti görevlileriyle ilgili hükümler

1. Genel ilkeler

MADDE 128 - Devletin, kamu iktisadi tesebbüsleri ve diger kamu tüzelkisilerinin genel idare esaslarina göre yürütmekle yükümlü olduklari kamu hizmetlerinin gerektirdigi asli ve süreli görevler, memurlar ve diger kamu görevlileri eliyle görülür.

Memurlarin ve diger kamu görevlilerin nitelikleri, atanmalari, görev ve yetkileri, haklari ve yükümlülükleri, aylik ve ödenekleri ve diger özlük isleri kanunla düzenlenir.

Üst kademe yöneticilerinin yetistirilme usul ve esaslari, kanunla özel olarak düzenlenir.

III. Memurlarla ilgili hükümler

2. Görev ve sorumluluklari, disiplin kovusturulmasinda güvence

MADDE 129 - Memurlar ve diger kamu görevlileri Anayasa ve kanunlara sadik kalarak faaliyette bulunmakla yükümlüdürler.

Memurlar ve diger kamu görevlileri ile kamu kurumu niteligindeki meslek kuruluslari ve bunlarin üst kuruluslari mensuplarina savunma hakki taninmadikça disiplin cezasi verilmez.

Uyarma ve kinama cezalariyla ilgili olanlar hariç, disiplin kararlari yargi denetimi disinda birakilamaz.

Silahli Kuvvetler mensuplari ile hâkimler ve savcilar hakkindaki hükümler saklidir.

Memurlar ve diger kamu görevlilerinin yetkilerini kullanirken isledikleri kusurlardan dogan tazminat davalari, kendilerine rücu edilmek kaydiyla ve kanunun gösterdigi sekil ve sartlara uygun olarak, ancak idare aleyhine açilabilir.

Memurlar ve diger kamu görevlileri hakkinda isledikleri iddia edilen suçlardan ötürü ceza kovusturmasi açilmasi, kanunla belirlenen istisnalar disinda, kanunun gösterdigi idari merciin iznine baglidir.

E. Yüksekögretim kurumlari ve üst kuruluslari

1. Yüksekögretim kurumlari

MADDE 130 - Çagdas egitim-ögretim esaslarina dayanan bir düzen içinde milletin ve ülkenin ihtiyaçlarina uygun insan gücü yetistirmek amaci ile; ortaögretime dayali çesitli düzeylerde egitim-ögretim, bilimsel arastirma, yayin ve danismanlik yapmak, ülkeye ve insanliga hizmet etmek üzere çesitli birimlerden olusan kamu tüzelkisiligine ve bilimsel özerklige salip üniversiteler Devlet tarafindan kanunla kurulur.

Kanunda gösterilen usul ve esaslara göre, kazanç amacina yönelik olmamak sarti ile vakiflar tarafindan, Devletin gözetim ve denetimine tabi yüksekögretim kurumlari kurulabilir.

Kanun, üniversitelerin ülke sathina dengeli bir biçimde yayilmasini gözetir.

Üniversiteler ile ögretim üyeleri ve yardimcilari serbestce her türlü bilimsel arastirma ve yayinda bulunabilirler. Ancak, bu yetki, Devletin varligi ve bagimsizligi ve milletin ve ülkenin bütünlügü ve bölünmezligi aleyhinde faaliyette bulunma serbestligi vermez.

Üniversiteler ve bunlara bagli birimler, Devletin gözetimi ve denetimi altinda olup, güvenlik hizmetleri Devletçe saglanir.

Kanunun belirledigi usul ve esaslara göre; rektörler Cumhurbaskaninca, dekanlar ise Yüksekögretim Kurulunca seçilir ve atanir.

Üniversite yönetim ve denetim organlari ile ögretim elemanlari; Yüksekögretim Kurulunun veya üniversitelerin yetkili organlarinin disinda kalan makamlarca her ne suretle olursa olsun görevlerinden uzaklastirilamazlar.

Üniversitelerin hazirladigi bütçeler; Yüksekögretim Kurulunca tetkik ve onaylandiktan sonra Milli Egitim Bakanligina sunulur ve genel ve katma bütçelerin bagli oldugu esaslara uygun olarak isleme tabi tutularak yürürlüge konulur ve denetlenir.

Yüksekögretim kurumlarinin kurulus ve organlari ile isleyisleri ve bunlarin seçimleri, görev, yetki ve sorumluluklari üniversiteler üzerinde Devletin gözetim ve denetim hakkini kullanma usulleri, ögretim elemanlarinin görevleri, ünvanlari, atama, yükselme ve emeklilikleri, ögretim elemani yetistirme, üniversitelerin ve ögretim elemanlarinin kamu kuruluslari ve diger kurumlari ile iliskileri, ögretim düzeyleri ve süreleri, yüksekögretime giris, devam ve alinacak harçlar, Devletin yapacagi yardimlar ile ilgili ilkeler, disiplin ve ceza isleri, mali isler, özlük haklari, ögretim elemanlarinin uyacaklari kosullar, üniversitelerarasi ihtiyaçlara göre ögretim elemanlarinin görevlendirilmesi, ögrenimin ve ögretimin hürriyet ve teminat içinde çagdas bilim ve teknoloji gereklerine göre yürütülmesi, Yüksekögretim Kuruluna ve üniversitelere Devletin sagladigi mali kaynaklarin kullanilmasi kanunla düzenlenir (*).

--------

(*) 2547 sayili Yüksek Ögretim Kanunu (RG, 6 Kasim 1981, Sayi: 17506); 2914 sayili Yüksek Ögretim Personel Kanunu (RG, 13 Ekim 1983, Sayi: 18190).

Vakiflar tarafindan kurulan yüksekögretim kurumlari, mali ve idari konulari disindaki akademik çalismalari, ögretim elemanlarinin saglanmasi ve güvenlik yönlerinden, Devlet eliyle kurulan yüksekögretim kurumlari için Anayasada belirtilen hükümlere tabidir.

IV. Özerk üniversite, tarafsiz radyo-televizyon, haber ajanslari

2. Yüksekögretim üst kuruluslari

MADDE 131 - Yüksekögretim kurumlarinin ögretimini planlamak, düzenlemek, yönetmek, denetlemek, yüksekögretim kurumlarindaki egitim-ögretim ve bilimsel arastirma faaliyetlerini yönlendirmek bu

kurumlarin kanunda belirtilen amaç ve ilkeler dogrultusunda kurulmasini, gelistirilmesini ve üniversitelere tahsis edilen kaynaklarin etkili bir biçimde kullanilmasini saglamak ve ögretim elemanlarinin yetistirilmesi için planlama maksadi ile Yüksekögretim Kurulu kurulur.

Yüksekögretim Kurulu, Üniversiteler, Bakanlar Kurulu ve Genelkurmay Baskanliginca seçilen ve sayilari, nitelikleri ve seçilme usulleri kanunla belirlenen adaylar arasindan rektörlük ve ögretim üyeliginde basarili hizmet yapmis profesörlere öncelik vermek sureti ile Cumhurbaskaninca atanan üyeler ve Cumhurbaskaninca dogrudan dogruya seçilen üyelerden kurulur.

Kurulun teskilâti, görev, yetki, sorumlulugu ve çalisma esaslari kanunla düzenlenir.

3. Yüksekögretim kurumlarindan özel hükümlere tâbi olanlar

MADDE 132 - Türk Silahli Kuvvetleri ve emniyet teskilâtina bagli yüksekögretim kurumlari özel kanunlarinin hükümlerine tâbidir.

F. Radyo ve televizyon kuruluslari ve kamuyla iliskili haber ajanslari (*)

----------

(*) 2954 sayili Türkiye Radyo ve Televizyon Kanunu (RG, 14 Kasim 1983, Sayi: 18221, Mükerrer).

MADDE 133- F. Radyo ve Televizyon İdaresi ve Kamuyla İlişkili Haber Ajansları

Radyo ve televizyon istasyonları kurmak ve işletmek kanunla düzenlenecek şartlar çerçevesinde serbesttir. Devletçe kamu tüzelkişiliği olarak kurulan tek radyo ve televizyon kurumu ile kabul tüzel kişilerinden yardım gören haber ajanslarının özerkliği ve yayınlarının tarafsızlığı esastır.

G. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu

MADDE 134 - Atatürkçü düsünceyi, Atatürk ilke ve inkilâplarini, Türk kültürünü, Türk tarihini ve Türk dilini bilimsel yoldan arastirmak, tanitmak ve yaymak ve yayinlar yapmak amaciyla; Atatürk'ün manevi himayelerinde, Cumhurbaskaninin gözetim ve desteginde, Basbakanliga bagli; Atatürk Arastirma Merkezi, Türk Dil Kurumu, Türk Tarih Kurumu ve Atatürk Kültür Merkezinde olusan, kamu tüzelkisiligine sahip "Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu" kurulur.

Türk Dil Kurumu ile T&uumcrdil;e Anayasada gösterilen yastan önce emekliye ayrilamaz; bir

mahkemenin veya kadronun kaldirilmasi sebebiylede olsa, aylik, ödenek ve di6 Lfx, Dil ve Tarih Yüksek Kurumunun; kurulusu organlari, çalisma usulleri ve özlük isleri ile kurulusuna dahil kurumlar üzerindeki yetkileri kanunla düzenlenir (*).

----------

(*) 2876 sayili Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Kanunu (RG, 17 Agustos 1983, Sayi: 18138) Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Tüzügü (RG, 16 Kasim 1986, 19283)

H. Kamu kurumu niteligindeki meslek kuruluslari

MADDE 135 - Kamu kurumu niteligindeki meslek kuruluslari ve üst kuruluslari; belli bir meslege mensup olanlarin müsterek ihtiyaçlarini karsilamak, mesleki faaliyetlerini kolaylastirmak, meslegin genel menfaatlere uygun olarak gelismesini saglamak, meslek mensuplarinin birbirleri ile ve halk ile olan iliskilerinde dürüstlügü ve güveni hakim kilmak üzere meslek disiplini ve ahlâkini korumak maksadi ile kanunla kurulan ve organlari kendi üyeleri tarafindan kanunda gösterilen usullere göre yargi gözetimi altinda, gizli oyla seçilen kamu tüzelkisilikleridir.

Kamu Kurum ve kuruluslari ile kamu iktisadi tesebbüslerinde asli ve sürekli görevlerde çalisanlarin meslek kuruluslarina girme mecburiyeti aranmaz.

Bu meslek kuruluslari, kurulus amaçlari disinda faaliyette bulunamazlar.

Bu meslek kuruluslari ve üst kuruluslari organlarinin seçimlerinde siyasi partiler aday gösteremezler.

Bu meslek kuruluslari üzerinde Devletin idari ve mali denetimine iliskin kurallar kanunla düzenlenir.

Amaçlari disinda faaliyet gösteren meslek kuruluslarinin sorumlu organlarinin görevine, kanunun belirledigi merciin veya cumhuriyet savcisinin istemi üzerine mahkeme karariyla son verilir ve yerlerine yenileri seçtirilir.

Ancak, milli güvenligin, kamu düzeninin, suç islenmesi veya suçun devamini önlemenin yahut yakalamanin gerektirdigi hallerde gecikmede sakinca varsa, kanunla bir merci, meslek kuruluslarini veya üst kuruluslarini faaliyetten men ile yetkilendirilebilir. Bu merciin karari, yirmi dört saat içerisinde görevli hakimin onayina sunulur. Hakim, kararini kirk sekiz saat içinde açiklar; aksi halde, bu idari karar kendiliginden yürülükten kalkar.

I. Dinayet Isleri Baskanligi

MADDE 136 - Genel idare içinde yer alan Dinayet Isleri Baskanligi, lâiklik ilkesi dogrultusunda, bütün siyasi görüs ve düsüncelerin disinda kalarak ve milletçe dayanisma ve bütünlesmeyi amaç edinerek, özel kanunda gösterilen görevleri yerine getirir (*).

(*) Bkz. 633 sayili Kanun.

J. Kanunsuz Emir

MADDE 137 - Kamu hizmetlerinde herhangi bir sifat ve suretle çalismakta olan kimse, üstünden aldigi emri, yönetmelik, tüzük, kanun veya Anayasa hükümlerine aykiri görürse, yerine getirmez ve bu aykiriligi o emri verene bildirir. Ancak, üstü emrinde israr eder ve bu emrini yazi ile yenilerse, emir yerine getirilir; bu halde, emri yerine getiren sorumlu olmaz.

Konusu suç teskil eden emir, hiçbir suretle yerine getirilmez; yerine getiren kimse sorumluluktan kurtulamaz.

Askeri hizmetlerin görülmesi ve acele hallerde kamu düzeni ve kamu güvenliginin korunmasi için kanunla gösterilen istisnalar saklidir.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

YARGI

I. Genel hükümler

A. Mahkemelerin bagimsizligi

MADDE 138 - Hâkimler, görevlerinde bagimsizdirlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler.

Hiçbir organ, makam, merci ve kisi, yargi yetkisinin kullanilmasinda mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz.

Görülmekte olan bir dâva hakkinda Yasama Meclisinde yargi yetkisinin kullanilmasi ile ilgili soru sorulamaz, görüsme yapilamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz.

Yasama ve yürütme organlari ile idare, mahkeme kararlarina uymak zorundadir; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarini hiçbir suretle degistiremez ve bunlarin yerine getirilmesini geciktiremez.

B. Hâkimlik ve Savcilik teminati

MADDE 139 - Hakimler ve savcilar azlolunamazlar, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yastan önce emekliye ayrilamaz; bir

mahkemenin veya kadronun kaldirilmasi sebebiylede olsa, aylik, ödenek ve diger özlük haklarindan yoksun kilinamaz.

Meslekten çikarilmayi gerektiren bir suçtan dolayi hüküm giymis olanlar, görevini saglik bakimindan yerine getiremeyecegi kesin olarak anlasilanlar veya meslekte kalmalarinin uygun olmadigina karar verilenler hakkinda kanundaki istisnalar saklidir.

C. Hakimlik ve savcilik meslegi

MADDE 140 - Hakimler ve savcilar adli ve idari yargi hakim ve savcilari olarak görev yaparlar. Bu görevler meslekten hakim ve savcilar eliyle yürütülür.

Hakimler, mahkemelerin bagimsizligi ve hakimlik teminati esaslarina göre görev ifa ederler.

Hakim ve savcilarin nitelikleri, atanmalari, haklari ve ödevleri, aylik ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin ve görev yerlerinin geçici veya sürekli olarak degistirilmesi, haklarinda disiplin kovusturmasi ve disiplin cezasi verilmesi, görevleriyle ilgili veya görevleri sirasinda isledikleri suçlardan dolayi sorusturma yapilmasi ve yargilanmalarina karar verilmesi, meslekten çikarmayi gerektiren suçluluk veya yetersizlik halleri ve meslek içi egitimleri ile diger özlük isleri mahkemelerin bagimsizligi ve hakimlik teminati esaslarina göre kanunla düzenlenir.

Hakimler ve savcilar altmisbes yasini bitirinceye kadar hizmet görürler; askeri hakimlerin yas haddi, yükselme ve emeklilikleri kanunda gösterilir.

Hakimler ve savcilar, kanunda belirtilenlerden baska, resmi ve özel hiç bir görev alamazlar.

Hakimler ve savcilar idari görevleri yönünden Adalet Bakanligina baglidirlar.

Hakim ve savci olup da adalet hizmetindeki idari görevlerde çalisanlar, hakimler ve savcilar hakkindaki hükümlere tabidirler. Bunlar, hakimler ve savcilara ait esaslar dairesinde siniflandirilir ve derecelendirilir, hakimlere ve savcilara taninan her türlü haklardan yararlanirlar.

D. Durusmalarin açik ve kararlarin gerekçeli olmasi

MADDE 141 - Mahkemelerde durusmalar herkese açiktir. Durusmalarin bir kisminin veya tamaminin kapali yapilmasina ancak genel ahlakin veya kamu güvenliginin kesin olarak gerekli kildigi hallerde karar verilebilir.

Küçüklerin yargilanmasi hakkinda kanunla özel hükümler konulur.

Bütün mahkemelerin her türlü kararlari gerekçeli olarak yazilir.

Davalarin en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandirilmasi, yarginin görevidir.

E. Mahkemelerin kurulusu

MADDE 142 - Mahkemelerin kurulusu, görev ve yetkileri, isleyisi, yargilama usulleri kanunla düzenlenir.

F. Devlet Güvenlik Mahkemeleri (*)

MADDE 143 - Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlügü, hür demokratik düzen ve nitelikleri Anayasada belirtilen Cumhuriyet aleyhine islenen ve dogrudan dogruya devletin iç ve dis güvil ve yedek üye seçilebilmeleri için, kirk yasini doldurmus, yüksek ögrenim görm&uumlq^\qxnlik Mahkemesinde bir baskan, iki asil ve iki yedek üye ile savci ve yeteri kadar savci yardimcisi bulunur.

Baskan, bir asil ve bir yedek üye ile savci, birinci sinifa ayrilmis hakim ve Cumhuriyet savcilari arasindan; bir asil ve bir yedek üye, birinci sinif askeri hakimler arasindan; savci yardimcilari ise Cumhuriyet savcilari ve askeri hakimler arasindan özel kanunlarinda gösterilen usule göre atanir.

----------

(*) 2845 sayili Devlet Güvenlik Mahkemelerinin kurulus ve yargilama usulleri hakkinda kanun (RG, 18 Haziran 1983 sayi: 18018)

Devlet Güvenlik Mahkemesi Baskani, üye ve yedek üyeleriyle savci ve savci yardimcilari dört yil için atanirlar, süresi bitenler yeniden atanabilirler.

Devlet Güvenlik Mahkemeleri kararlarinin temyiz mercii Yargitaydir.

Devlet Güvenlik Mahkemelerinin isleyisi, görev ve yetkileri ve yargilama usulleri ile ilgili diger hükümler, kanunda gösterilir.

Devlet Güvenlik Mahkemesinin yargi çevresine giren bölgelerde sikiyönetim ilan edilmesi halinde, bu bölgelerle sinirli olmak üzere kanunla belirlenen esaslara göre Devlet Güvenlik Mahkemesi Sikiyönetim Askeri Mahkemesine dönüstürülebilir.

G. Hakim ve savcilarin denetimi

MADDE 144 - Hakim ve savcilarin görevlerini; kanun, tüzük, yönetmeliklere ve genelgelere (hakimler için idari nitelikteki genelgelere) uygun olarak yapip yapmadiklarini denetleme; görevlerinden dolayi veya görevleri sirasinda suç isleyip islemediklerini, hal ve eylemlerinin sifat ve görevleri icaplarina uyup uymadigini arastirma ve gerektiginde haklarinda inceleme ve sorusturma, Adalet Bakanliginin izniyle Adalet Müfettisleri tarafindan yapilir. Adalet Bakani sorusturma ve inceleme islemlerini, hakkinda sorusturma ve inceleme yapilacak olandan daha kidemli hakim veya savci eliylede yaptirabilir.

H. Askeri yargi

MADDE 145 - Askeri yargi, askeri mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafindan yürütülür. Bu mahkemeler, asker kisilerin; askeri olan suçlari ile bunlarin asker kisiler aleyhine veya askeri mahallerde yahut askerlik hizmet ve görevleri ile ilgili olarak isledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevlidirler.

Askeri mahkemeler, asker olmayan kisilerin özel kanunda belirtilen askeri suçlari ile kanunda gösterilen görevlerini ifa ettikleri sirada veya kanunda gösterilen askeri mahallerde askerlere karsi isledikleri suçlarada bakmakla görevlidirler.

Askeri mahkemelerin savas veya sikiyönetim hallerinde hangi suçlar ve hangi kisiler bakimindan yetkili olduklari; kuruluslari ve gerektiginde bu mahkemelerde adli yargi hakim ve savcilarinin görevlendirilmeleri kanunla düzenlenir.

Askeri yargi organlarinin kurulusu, isleyisi, askeri hakimlerin özlük isleri, askeri savcilik görevlerini yapan askeri hakimlerin mahkemesinde görevli bulunduklari komutanlik ile iliskileri, mahkemelerin bagimsizligi, hakimlik teminati, askerlik hizmetinin gereklerine göre kanunla düzenlenir. Kanun, ayrica askeri hakimlerin yargi hizmeti disindaki askeri hizmetler yönünden askeri hizmetlerin gereklerine göre teskilatinda görevli bulunduklari komutanlik ile olan iliskilerinide gösterir.

II. Yüksek Mahkemeler

A. Anayasa mahkemesi

1. Kurulusu

MADDE 146 - Anayasa mahkemesi onbir asil ve dört yedek üyeden kurulur.

Cumhurbaskani, iki asil ve iki yedek üyeyi Yargitay, iki asil ve bir yedek üyeyi Danistay, birer asil üyeyi Askeri Yargitay, Askeri Yüksek Idare Mahkemesi ve Sayistay genel kurullarinca kendi Baskan ve üyeler arasinda üye tam sayilarinin salt çogunlugu ile her bos yer için gösterecekleri üçer aday içinden; bir asil üyeyi ise Yüksekögretim Kurulunun kendi üyesi olmayan Yüksekögretim Kurumlari ögretim üyeleri içinden gösterecegi üç aday arasindan; üç asil ve bir yedek üyeyi üst kademe yöneticileri ile avukatlar arasindan seçer.

--------

(*) Bu fikra 1699 sayili kanunla konmustur. Bu cümle Anayasa Mahkemesinin 15.4.1975 gün ve E.73119, K.75/87 sayili karari ile iptal edilmistir. Bkz. RG, 26.2.1976 sayi: 1551

Yüksekögretim Kurumlari ögretim üyeleri ile üst kademe yöneticileri ve avukatlarin Anayasa mahkemesine asil ve yedek üye seçilebilmeleri için, kirk yasini doldurmus, yüksek ögrenim görmüs veya ögrenim kurumlarinda en az onbes yil ögretim üyeligi veya kamu hizmetinde en az onbes yil fiilen çalismis veya en az onbes yil avukatlik yapmis olmak sarttir.

Anayasa Mahkemesi, asil üyeleri arasindan gizli oyla ve üye tam sayisinin salt çogunlugu ile dört yil için bir baskan ve bir baskanvekili seçer. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.

Anayasa Mahkemesi üyeleri, asli görevleri disinda resmi veya özel hiç bir görev alamazlar.

2. Üyeligin sona ermesi

MADDE 147 - Anayasa Mahkemesi üyeleri altmisbes yasini doldurunca emekliye ayrilirlar.

Anayasa Mahkemesi üyeligi, bir üyenin hakimlik mesleginden çikarilmayi gerektiren bir suçtan dolayi hüküm giymesi halinde kendiliginden; görevini saglik bakimdan yerine getiremeyeceginin kesin olarak anlasilmasi halinde de, Anayasa Mahkemesi üye tam sayisinin salt çogunlugunun karari ile sona erer.

3. Görev ve yetkileri

MADDE 148 - Anayasa Mahkemesi, kanunlarin, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Içtüzügünün Anayasaya sekil ve esas bakimlarindan uygunlugunu denetler. Anayasa degisikliklerini ise sadece sekil bakimindan inceler ve denetler. Ancak, olagan üstü hallerde, sikiyönetim ve savas hallerinde çikarilan kanun hükmünde kararnamelerin sekil ve esas bakimindan Anayasaya aykiriligi iddasiyla, Anayasa Mahkemesinde dava açilamaz.

Kanunlarin sekil bakimindan denetlenmesi, son oylamanin, öngörülen çogunlukta yapilip yapilmadigi; Anayasa degisikliklerinde ise, teklif ve oylama çogunluguna ve ivedilikle görüsülemeyecegi sartina uyulup uyulmadigi hususlari ile sinirlidir. Sekil bakimindan denetleme, Cumhurbaskaninca veya Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin beste biri tarafindan istenebilir. Kanunun yayimlandigi tarihten itibaren on gün geçtikten sonra, sekil bozukluguna dayali iptal davasi açilamaz; def'i yoluylada ileri sürülemez.

Anayasa Mahkemesi, Cumhurbaskanini, Bakanlar Kurulu üyelerini, Anayasa Mahkemesi, Yargitay, Danistay, Askeri Yargitay, Askeri Yüksek Idare Mahkemesi Baskan ve üyeleri, Bassavcilarini, Cumhuriyet Bassavcivekilini, Hakimler ve Savcilar Yüksek Kurulunu ve Sayistay Baskan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayi Yüce Divan sifatiyla yargilar.

Yüce Divanda, savcilik görevini Cumhuriyet Bassavcisi veya Cumhuriyet Bassavcivekili yapar.

Yüce Divan kararlari kesindir.

Anayasa Mahkemesi, Anayasa ile verilen diger görevleride yerine getirir.

4. Çalisma ve yargilama usulü

MADDE 149 - Anayasa Mahkemesi, Baskan ve on üye ile toplanir, salt çogunluk ile karar verilir. Anayasa degisikliklerinde iptale karar verebilmesi için üçte iki oy çoklugu sarttir.

Sekil bozukluklarina dayali iptal davalari Anayasa Mahkemesince öncelikle incelenip karara baglanir.

Anayasa Mahkemesi'nin kurulusu ve yargilama usulleri kanunla; Mahkemenin çalisma esaslari ve üyeleri arasindaki is bölümü kendi yapacagi içtüzükle düzenlenir.

Anayasa Mahkemesi Yüce Divan sifatiyla baktigi davalar disinda kalan isleri dosya üzerinde inceler. Ancak, gerekli gördügü hallerde sözlü açiklamalarini dinlemek üzere ilgilileri ve konu üzerinde bilgisi olanlari çagirabilir ve siyasi partilerin temelli kapatilmasi veya kapatilmasina iliskin davalarda, Yargitay Cumhuriyet Bassavcisi'ndan sonra kapatilmasi istenen siyasi partinin genel baskanliginin veya tayin edecegi bir vekilin savunmasini dinler.

5. Iptal davasi

MADDE 150 - Kanunlarin, kanun hükmündeki kararnamelerin, Türkiye Büyük Millet Meclisi içtüzügünün veya bunlarin belirli madde ve hükümlerinin sekil ve esas bakimindan Anayasaya aykiriligi iddasiyla Anayasa Mahkemesinde dogrudan dogruya iptal davasi açabilme hakki, Cumhurbaskanina, iktidar ve Anamuhalefet partisi meclis gruplari ile Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayisinin en az beste biri tutarindaki üyelere aittir. Iktidarda birden fazla siyasi partinin bulunmasi halinde, iktidar partilerinin dava açma hakkini en fazla üyeye sahip olan parti kullanir.

6. Dava açma süresi

MADDE 151 - Anayasa Mahkemesinde dogrudan dogruya iptal davasi açma hakki, iptali istenen kanun, kanun hükmünde kararname veya içtüzügün resmi gazetede yayimlanmasindan baslayarak altmis gün sonra düser.

7. Anayasa aykiriligin diger mahkemelerde ileri sürülmesi

MADDE 152 - Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenin hükümlerini Anayasaya aykiri görürse veya taraflardan birinin ileri sürdügü aykirilik iddiasinin ciddi oldugu kanisina varirsa, Anayasa Mahkamesinin bu konuda verecegi karara kadar davayi geri birakir.

Mahkeme, Anayasaya aykirilik iddiasini ciddi görmezse bu iddia, temyiz merciince esas hükümle birlikte karara baglanir.

Anayasa Mahkemesi, isin kendisine gelisinden baslamak üzere bes ay içinde kararini verir ve açiklar. Bu süre içinde karar verilmezse mahkeme davayi yürürlükteki kanun hükümlerine göre sonuçlandirir. Ancak, Anayasa Mahkemesinin karari, esas hakkindaki karar kesinlesinceye kadar gelirse, mahkeme buna uymak zorundadir.

Anayasa Mahkemesinin isin esasina girerek verdigi red kararinin Resmi Gazetede yayimlanmasindan sonra on yil geçmedikçe ayni kanun hükmünün Anayasaya aykiriligi iddiasiyla tekrar basvuruda bulunulamaz.

8. Anayasa Mahkemesinin karari

MADDE 153 - Anayasa Mahkemesinin kararlari kesindir. Iptal kararlari gerekçesi yazilmadan açiklanamaz.

Anayasa Mahkemesi bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenin tamamini veya bir hükmünü iptal ederken, kanun koyucu gibi hareketle, yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemez.

Kanun, kanun hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi içtüzügü yada bunlarin hükümleri, iptal kararlarinin Resmi Gazetede yayimlandigi tarihte yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüge girecegi tarihi ayrica kararlastirabilir. Bu tarih, kararin Resmi Gazetede yayimlandigi günden baslayarak bir yili geçemez.

Iptal kararinin yürürlüge girisinin ertelendigi durumlarda, Türkiye Büyük Millet Meclisi, iptal kararinin ortaya çikardigi hukuki boslugu dolduracak kanun tasari veya teklifini öncelikle görüsüp karara baglar.

Iptal kararlari geriye yürümez.

Anayasa Mahkemesi kararlari Resmi Gazetede hemen yayimlanir ve yasama, yürütme ve yargi organlarini, idare makamlarini, gerçek ve tüzel kisileri baglar.

B. Yargitay (*)

MADDE 154 - Yargitay, adliye mahkemelerince verilen ve kanunun baska bir adli yargi merciine birakmadigi karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalarada ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.

Yargitay üyeleri, birinci sinifa ayrilmis, adli yargi hakim ve Cumhuriyet savcilari ile bu meslekten sayilanlar arasinda Hakimler ve Savcilar Yüksek Kurulunca üye tam sayisinin salt çogunlugu ile ve gizli oyla seçilir.

Yargitay Birinci Baskani, birinci baskanvekilleri ve daire baskanlari kendi üyeleri arasindan Yargitay Genel Kurulunca üye tam

sayisinin salt çogunlugu ve gizli oyla dört yil için seçilirler; süresi bitenler yeniden seçilebilir.

Yargitay Cumhuriyet Bassavcisi ve Cumhuriyet Bassavcivekili, Yargitay Genel Kurulunun kendi üyeleri arasindan gizli oyla belirleyecegi beser aday arasindan Cumhurbaskani tarafindan dört yil için seçilirler. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.

Yargitayin kurulusu, isleyisi, Baskan, baskanvekilleri, daire baskanlari ve üyeleri ile Cumhuriyet Bassavcisi ve Cumhuriyet Bassavcivekilinin nitelikleri ve seçim usulleri, mahkemelerin bagimsizligi ve hakimlik teminati esaslarina göre kanunla düzenlenir.

-------

(*) 2797 sayili Yargitay Kanunu (RG, 8 Subat 1983, Sayi: 17953), degistirilmesi hakkinda 3368 sayili kanun (RG, 26 Mayis 1987, sayi: 19471)

C. Danistay

MADDE 155 - Danistay, idari mahkemelerce verilen ve kanunun baska bir idari yargi merciine birakmadigi karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunda gösterilen belli davalarada ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.

Danistay, davalari görmek, Basbakan ve Bakanlar Kurulunca gönderilen kanun tasarilari hakkinda düsüncelerini bildirmek, tüzük tasarilarini ve imtiyaz sartlasma ve sözlesmelerini incelemek, idari uyusmazliklari çözümlemek ve kanunla gösterilen diger isleri yapmakla görevlidir.

Danistay üyelerinin dörtte üçü, birinci sinif idari yargi hakim ve savcilariyle bu meslekten sayilanlar arasindan Hakimler ve Savcilar Yüksek Kurulu; dörtte biri, nitelikleri kanunda belirtilen görevliler arasinda Cumhurbaskani; tarafindan seçilir.

Danistay Baskani, Bassavci, baskanvekilleri ve daire baskanlari, kendi üyeleri arasindan Danistay Genel Kurulunca üye tam sayisinin salt çogunlugu ve gizli oyla dört yil için seçilirler. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.

Danistayin kurulusu, isleyisi, Baskan, Bassavci, baskanvekilleri, daire baskanlari ile üyelerinin nitelikleri ve seçim usulleri, idari yarginin özelligi, mahkemelerin bagimsizligi ve hakimlik teminati esaslarina göre kanunla düzenlenir.(*)

---------

(*) 2575 sayili Danistay Kanunu; 2576 sayili Bölge Idare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin Kurulusu ve Görevleri Hakkinda Kanun (RG, 20 Ocak 1982, Sayi: 17580)

Danistay Baskanini ve Baskanunsözcüsünü, kendi üyeleri arasindan, üye tam sayisinin salt çogunlugu ile ve gizli oyla seçer. Baskan, daire baskanlari ve baskanunsözcüsünün görev süreleri dört yildir. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.

Danistayin kurulusu, isleyisi, yargilama ve daire baskanlarinin seçim usulleri, mensuplarinin nitelikleriyle atanmalari haklari ve ödevleri, aylik ve ödenekleri meslekte ilerlemeleri, haklarinda disiplin kovusturmasi yapilmasi ve disiplin cezasi uygulanmasi, mahkemelerin bagimsizligi ve hakimlik teminati esaslarina göre kanunla düzenlenir.

Asker kisilerle ilgili idari eylem ve islemlerin yargi denetimi Askeri Yüksek Idare Mahkemesince yapilir. Askeri Yüksek Idare Mahkemesinin kurulusu, isleyisi, yargilama usulleri, baskan ve üyelerinin nitelikleriyle atanmalari, disiplin ve özlük isleri; hakimlik teminati ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre, kanunla düzenlenir.

D. Askeri Yargitay

MADDE 156 - Askeri Yargitay, askeri mahkemelerden verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Ayrica, asker kisilerin kanunla gösterilen belli davalarina ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.

Askeri Yargitay üyeleri birinci sinif askeri hakimler tarafindan Askeri Yargitay Genel Kurulunun üye tam sayisinin salt çogunlugu ve gizli oyla her bos yer için gösterecegi üçer aday içinden Cumhurbaskaninca seçilir.

Askeri Yargitay Baskani, Bassavcisi, ikinci baskan ve daire baskanlari Askeri Yargitay üyeleri arasindan rütbe ve kidem sirasina göre atanirlar.

Askeri Yargitayin kurulusu, isleyisi, mensuplarinin disiplin ve özlük isleri, mahkemelerin bagimsizligi, hakimlik teminati ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenlenir.

E. Askeri Yüksek Idare Mahkemesi

MADDE 157 - Askeri Yüksek Idare Mahkemesi, Askeri olmayan makamlarca tesis edilmis olsa bile, asker kisileri ilgilendiren ve askeri hizmete iliskin idari islem ve eylemlerden dogan uyusmazliklarin yargi denetimini yapan ilk ve son derece mahkemesidir. Ancak, askerlik yükümlülügünden dogan uyusmazliklarda ilgilinin asker kisi olmasi sarti aranmaz.

Askeri Yüksek Idare Mahkemesinin askeri hakim sinifindan olan üyeleri, mahkemenin bu siniftan olan baskan ve üyeleri tamsayisinin salt çogunlugu ve gizli oy ile birinci sinif askeri hakimler arasindan her bas yer için gösterilecek üç aday içinden; hakim sinifindan olmayan üyeleri, rütbe ve nitelikleri kanunda gösterilen subaylar arasindan, Genelkurmay Baskanliginca her bas yer için gösterilecek üç aday içinden Cumhurbaskaninca seçilir.

Askeri hakim sinifindan olmayan üyelerin görev süresi en fazla dört yildir.

Mahkemenin Baskani, Basvaci ve daire baskanlari hakim sinifindan olanlar arasindan rütbe ve kidem sirasina göre atanirlar.

Askeri Yüksek Idare Mahkemesinin kurulusu, isleyisi, yargilama usulleri, mensuplarinin disiplin ve özlük isleri, mahkemelerin bagimsizligi, hakimlik teminati ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenlenir. (*)

F. Uyasmazlik Mahkemesi

MADDE 158 - Uyuşmazlik Mahkemesi adli, idari ve askeri yargi mercileri arasindaki görev ve hüküm uyuşmazliklarini kesin olarak çözümlemeye yetkelidir.

Uyusmazlik Mahkemesinin kurulusu, üyelerinin nitelikleri ve seçimleri ile isleyisi kanunla düzenlenir.(**) Bu mahkemenin Baskanligini Anayasa Mahkemesince, kendi üyeleri arasindan görevlendirilen üye yapar.

Diger mahkemelerle, Anayasa Mahkemesi arasindaki görev uyusmazliklarinda, Anayasa Mahkemesinin karari esas alinir.

---------

(*) Askeri Yüksek Idare Mahkemesi Kanunu (RG, 20 Temmuz 1972, Sayi: 14251)

(**) 2247 sayili Uyusmazlik Mahkemesinin Kurulus ve Isleyisi Hakkinda Kanun (RG, 22 Haziran 1979, Sayi: 16674)

III. Hakimler ve Savcilar Yüksek Kurulu

MADDE 159 - Hakimler ve Savcilar Yüksek Kurulu mahkemelerin bagimsizligi ve hakimlik teminati esaslarina göre kurulur ve görev yapar.

Kurulun Baskani, Adalet Bakanidir. Adalet Bakanligi Müstesari Kurulun tabii üyesidir. Kurulun üç asil ve üç yedek üyesi Yargitay Genel Kurulunun, iki asil ve iki yedek üyesi Danistay Genel Kurulunun kendi üyeleri arasindan, her üyelik için gösterecekleri üçer aday içinden Cumhurbaskaninca, dört yil için seçilir. Süresi biten üyeler yeniden seçilebilirler. Kurul seçimle gelen asil üyeleri arasindan bir baskanvekili seçer.

Hakimler ve Savcilar Yüksek Kurulu; adli ve idari yargi hakim ve savcilarini meslege kabul etme, atama ve nakletme, geçici yetki verme,

yükselme ve birinci sinifa ayirma, kadro dagitma meslekte kalmalari uygun görülmeyenler hakkinda karar verme, disiplin cezasi verme, görevden uzaklastirma islemlerini yapar. Adalet Bakanliginin, bir mahkemenin veya bir hakimin veya savcinin kadrosunun kaldirilmasi veya bir mahkemenin yargi çevresinin degistirilmesi konusundaki tekliflerini karara baglar. Ayrica Anayasa ve kanunlarla verilen diger görevleri yerine getirir.

Kurul kararlarina karsi yargi mercilerine basvurulamaz.

Kurulun görevlerini yerine getirmesi, seçim ve çalisma usulleriyle itirazlarin Kurul bünyesinde incelenmesi esaslari kanunla düzenlenir.(*)

---------

(*) 2461 sayili Hakimler ve Savcilar Yüksek Kurulu (RG, 14 Mayis 1981, Sayi: 17340). Degisiklik için bkz. 2835 sayili Kanun (RG, 4 Haziran 1983, Sayi: 18067).

Adalet Bakanliginin merkez kurulusunda geçici veya sürekli olarak çalistirilacak hakim ve savcilarin muvafakatlarini alarak atama ve yetkisi Adalet Bakanina aittir.

Adalet Bakani Hakimler ve Savcilar Yüksek Kurulunun ilk toplantisinda onaya sunulmak üzere, gecikmesinde sakinca bulunan hallerde hizmetin aksamamasi için hakim ve savcilari geçici yetki ile görevlendirebilir.

IV. Sayistay

MADDE 160 - Sayistay, genel ve katma bütçeli dairelerin bütün gelir ve giderleri ile mallarini Türkiye Büyük Millet Meclisi adina denetlemek ve sorumlularin hesap ve islerini kesin hükme baglamak ve kanunlarla verilen inceleme, denetleme ve hükme baglama islerini yapmakla görevlidir. Sayistayin kesin hükümleri hakkinda ilgililer yazili bildirim tarihinden itibaren onbes gün içinde birkereye mahsus olmak üzere karar düzeltilmesi isteminde bulunabilirler. Bu kararlar dolayisiyla idari yargi yoluna basvurulamaz.

--------

(*) Bu hüküm, Anayasa Mahkemesinin 27.1.1971 gün ve E.1976/43, K.1977/4 sayili karari ile iptal edilmistir.(RG, 21.4.1977, Sayi: 15916)

Vergi, benzeri mali hükümlülükler ve ödevler hakkinda Danistay ve Sayistay kararlari arasindaki uyusmazliklarda Danistay kararlari esas alinir.

Sayistayin kurulusu, isleyisi, denetim usulleri, mensuplarinin nitelikleri, atanmalari, ödev ve yetkileri, haklari ve yükümlülükleri ve diger özlük isleri, baskan ve üyelerinin teminati kanunla düzenlenir.

Silahli Kuvvetler elinde bulunan Devlet mallarinin Türkiye Büyük Millet Meclisi adina denetlenmesi usulleri, Milli Savunma hizmetlerinin gerektirdigi gizlilik esaslarina uygun olarak kanunla düzenlenir.

BİRİNCİ BÖLÜM
MALI HÜKÜMLER

I. Bütçe

A. Bütçenin hazirlanmasi ve uygulanmasi

MADDE 161 - Devletin ve kamu iktisadi tesebbüsleri disindaki kamu tüzelkisilerinin harcamalari, yillik bütçelerle yapilir.

Mali yil baslangici ile genel ve katma bütçelerin nasil hazirlanacagi kanunla belirlenir.

Kanun, kalkinma planlari ile ilgili yatirimlar veya bir yildan fazla sürecek is ve hizmetler için özel süre ve usuller koyabilir.

Bütçe kanununa, bütçe ile ilgili hükümler disinda hiçbir hüküm konulamaz.

B. Bütçenin görüsülmesi

MADDE 162 - Bakanlar Kurulu, genel ve katma bütçe tasarilari ile milli bütçe tahminlerini gösteren raporu, mali yil basindan en az yetmisbes gün önce, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar.

Bütçe tasarilari ve rapor, kirk üyeden kurulu Bütçe Konisyonunda incelenir. Bu komisyonun kurulusunda, iktidar gurubuna veya guruplarina en az yirmibes üye verilmek sarti ile, siyasi parti guruplarinin ve bagimsizlarin oranlarina göre temsili göz önünde tutulur.

Bütçe Komisyonunun ellibes gün içinde kabul edecegi metin, Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüsülür ve mali yil basina kadar karara baglanir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Genel Kurulda, bakanlik ve daire bütçeleriyle katma bütçeler hakkinda düsüncelerini, her bütçenin tümü üzerindeki görüsmeler sirasinda açiklarlar;bölümler ve degisiklik önergeleri, üzerinde ayrica görüsme yapilmaksizin okunur ve oya konur.

Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, bütçe kanunu tasarilarinin Genel Kurulda görüsülmesi sirasinda, gider artirici ve gelirleri azaltici önerilerde bulunamazlar.

C. Bütçelerde degisiklik yapilabilme esaslari

MADDE 163 - Genel ve katma bütçelerle verilen ödenek, harcanabilecek miktarin sinirini gösterir. Harcanabilecek miktar sinirinin Bakanlar Kurulu karariyla asilabilecegine dair bütçelere hüküm konulamaz. Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname ile bütçede degisiklik yapmak yetkisi verilemez. Cazi yil bütçesindeki ödenek artisini öngören degisiklik tasarilarinda ve cari ve ileriki yil bütçelerine mali yük getirecek nitelikte kanun tasari ve tekliflerinde, belirtilen giderleri karsilayabilecek mali kaynak gösterilmesi zorunludur.

D. Kesinhesap

MADDE 164 - Kesinhesap kanunu tasarilari, kanunda daha kisa bir süre kabul edilmemis ise, ilgili olduklari mali yilin sonundan baslayarak, en geç yedi ay sonra Bakanlar Kurulunca Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur. Sayistay, genel uygunluk bildirimini, iliskin oldugu kesinhesap kanunu tasarisinin verilmesinden baslayarak en geç yetmisbes gün içinde Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar.

Kesinhesap kanunu tasarisi, yeni yil bütçe kununu tasarisiyla birlikte Bütçe Komisyonu gündemine alinir. Bütçe Komisyonu, bütçe kanunu tasarisiyla kesinhesap kanunu tasarisini Genel Kurula birlikte sunar, Genel Kurul, kesinhesap kanunu tasarisini, yeni yil bütçe kanunu tasarisiyla beraber görüserek karara baglar.

Kesinhesap kanunu tasarisi ve genel uygunluk bildiriminin Türkiye Büyük Millet Meclisine verilmis olmasi, ilgili yila ait Sayistayca sonuslandirilmamis denetim ve hesap yargilamasini önlemez ve bunlarin karara baglandigi anlamina gelmez.

E. Kamu iktisadi tesebbüslerinin denetimi

MADDE 165 - Sermayesinin yarisindan fazlasi dogrudan dogruya veya dolayli olarak Devlete ait olan kamu kurulus ve ortakliklarinin Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesi esaslari kanunla düzenlenir.

IKINCI BÖLÜM

EKONOMIK HÜKÜMLER

I. Planlama

MADDE 166 - Ekonomik, sosyal ve kültürel kalkinmayi, özellikle sanayiin ve tarimin yurt düzeyinde dengeli ve uyumlu biçimde hizla gelismesini, ülke kaynaklarinin döküm ve degerlendirilmesini yaparak verimli sekilde kullanilmasini planlamak, bu amaçla gerekli teskilati kurmak Devletin görevidir.

Planda milli tasarrufu ve üretimi artirici, fiyatlarda istikrar ve dis ödemelerde dengeyi saglayici, yatirim ve istihdami gelistirici tedbirler öngörülür; yatirimlarda toplum yararlari ve gerekleri

gözetilir; kaynaklarin verimli sekilde kullanilmasi hedef alinir. Kalkinma girisimleri, bu plana göre gerçeklestirilir.

Kalkinma planlarinin hazirlanmasina, Türkiye Büyük Millet Meclisince onaylanmasina, uygulanmasina, degistirilmesine ve bütünlügünü bozacak degisikliklerin önlenmesine iliskin usul ve esaslar kanunla düzenlenir. (*)

-------

(*) 3067 sayili Kalkinma Planlarinin Yürürlüge Konmasi ve Bütünlügünün Korunmasi Hakkinda Kanun (RG, 6 Kasim 1984, Sayi: 18567) Devlet Planlama Teskilati Kurulus ve Görevleri Hakkinda 3759 sayili Yetki Kanununa dayanilarak çikarilan Kanun Hükmünde Kararname (RG, 14 Agustos 1991, Sayi: 20960)

II. Piyasalarin denetimi ve dis ticaretin düzenlenmesi

MADDE 167 - Devlet, para, kredi, sermaye, mal ve hizmet piyasalarinin saglikli ve düzenli islemelerini saglayici ve gelistirici tedbirleri alir; piyasalarda fiilî veya anlasma sonucu dogacak tekellesme ve kartellesmeyi önler.

Dis ticaretin ülke ekonomisinin yararina olmak üzere düzenlenmesi amaciyla ithalat, ihracat ve diger dis ticaret islemleri üzerine vergi ve benzeri yükümlülükler disinda ek mali yükümlülükler koymaya ve bunlari kaldirmaya kanunla Bakanlar Kuruluna yetki verilebilir.

III. Tabii servetlerin ve kaynaklarin aranmasi ve isletilmesi

MADDE 168 - Tabii servetler ve kaynaklar Devletin hüküm ve tasarrufu altindadir. Bunlarin aranmasi ve isletilmesi hakki Devlete aittir. Devlet bu hakkini belli bir süre için gerçek ve tüzel kisilere devredebilir. Hangi tabii servet ve kaynagin arama ve isletmesinin Devletin gerçek ve tüzel kisilerle ortak olarak veya dogrudan gerçek ve tüzelkisiler eliyle yapilmasi, kanunun açik iznine baglidir. Bu durumda gerçek ve tüzel kisilerin uymasi gereken sartlar ve Devletçe yapilacak gözetim, denetim usul ve esaslari ve müeyyideler kanunda gösterilir (*).

IV. Ormanlar ve orman köylüsü

A. Ormanlarin korunmasi ve gelistirilmesi (**)

MADDE 169 - Devlet, ormanlarin korunmasi ve sahalarin genisletilmesi için gerekli kanunlari koyar ve tedbirleri alir. Yanan ormanlarin yerine yeni orman yetistirilir, bu yerlerde baska çesit tarim ve hayvancilik yapilamaz. Bütün ormanlarin gözetimi Devlete aittir.

Devlet ormanlarinin mülkiyeti devronulamaz. Devlet ormanlari kanuna göre, Devletçe yönetililr ve isletilir. Bu ormanlar zaman asami ile mülk edinilemez ve kamu yarari disinda irtifak hakkina konu olamaz.

Ormanlara zarar verebilecek hiçbir faaliyet ve eyleme müsaade edilemez. Ormanlarin tahrip edilmesine yol açan siyasi propaganda yapilamaz; münhasiran orman suçlari için genel af ve özel af

çikarilamaz. Ormanlari yakmak, ormanlari yok etmek veya daraltmak amaciyla islenen suçlar genel ve özel af kapsamina alinamaz.

---------

(*) 3213 sayili maden kanunu (RG, 15 Haziran 1985 sayi: 18785)

(**) 6831 sayili orman kanununun bazi maddelerinin degistirilmesi hakkinda 3373 sayili kanun (RG, 28 Mayis 1987 sayi: 19473) ayrica bkz. Orman Bakanliginin kurulus ve görevleri hakkinda kanun hükmünde kararname. (RG, 9 Agustos 1991 sayi: 20955)

Orman olarak muhafazasinda bilim ve fen bakimindan hiçbir yarar görülmeyen, aksine tarim alanlarina dönüstürülmesinde kesin yarar oldugu tesbip edilen yerler ile 31.12.1981 tarihinden önce bilim ve fen bakimindan orman niteligini tam olarak kaybetmis olan tarla, bag, meyvelik, zeytinlik gibi çesitli tarim alanlarinda veya hayvancilikta kullanilmasinca yarar oldugu tesbit edilen araziler, sehir, kasaba ve köy yapilarinin toplu olarak bulundugu yerler disinda, orman sinirlarinda daraltma yapilamaz.

B. Orman köylüsünün korunmasi (*)

MADDE 170 - Ormanlar içinde veya bitisigindeki köyler halkinin kalkindirilmasi, ormanlarin ve bütünlügünün korunmasi bakimlarindan, ormanin gözetilmesi ve isletilmesinde Devletle bu halkin isbirligini saglayici tedbirlerle, 31.12.1981 tarihinden önce bilim ve fen bakimindan orman niteligini tamamen kaybetmis yerlerin degerlendirilmesi; bilim ve fen bakimindan orman olarak muhafazasinda yarar görülmeyen yerlerin tesbiti ve orman sinirlari disina çikartilmasi; orman içindeki köyler halkinin kismen veya tamamen bu yerlere yerlestirilmesi için Devlet eliyle anilan yerlerin ihya edilerek bu halkin yararlanmasina tahsisi kanunla düzenlenir.

Devlet, bu halkin isletme araç ve gereçleriyle diger girdilerinin saglanmasini kolaylastirici tedbirleri alir.

Orman içinden nakledilen köyler halkina ait araziler Devlet ormani olarak derhal agaçlandirilir.

-------

(*) 2924 sayili orman köylülerinin kalkinmalarinin desteklenmesi hakkinda kanun (RG, 20 Ekim 1983, Sayi: 18197)

V. Kooperatifçiligin gelistirilmesi

MADDE 171 - Devlet, milli ekonominin yararlarini dikkate alarak, öncelikle üretimin artirilmasini ve tüketicinin korunmasini amaçlayan kooperatifçiligin gelismesini saglayacak tedbirleri alir.

Kooperatifler, Devletin her türlü kontrol ve denetimine tabi olup, siyasetle ugrasamaz ve siyasi partilerle isbirligi yapamazlar.

IV. Tüketiciler ile esnaf ve sanatkarlarin korunmasi

A. Tüketicilerin korunmasi

MADDE 172 - Devlet, tüketicileri koruyucu ve aydinlatici tedbirler alir, tüketicilerin kendilerini koruyucu girisimlerini tesvik eder.

B. Esnaf ve sanatkarlarin korunmasi

MADDE 173 - Devlet, esnaf ve sanatkari koruyucu ve destekleyici tedbirleri alir.

I. Inkilap kanunlarinin korunmasi

MADDE 174 - Anayasanin hiç bir hükmü, Türk toplumunu çagdas uygarlik seviyesinin üstüne çikarma ve Türkiye Cumhuriyetinin laiklik niteligini koruma amacini güden, asagida gösterilen inkilap kanunlarinin Anayasanin halkoyu ile kabul edildigi tarihte yürürlükte bulunan hükümlerinin, Anayasaya aykiri oldugu seklinde anlasilamaz ve yorumlanamaz:

1. 3 Mart 1340 tarihli ve 430 sayili Tevhidi Tedrisat Kanunu;

2. 25 Tesrinisani 1341 tarihli ve 671 sayili Sapka Iktisasi Hakkinda Kanun;

3. 30 Tesrinisani 1341 tarihli ve 677 sayili Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve Türbedarliklar ile bir takim ünvanlarin men ve igasina dair kanun;

4. 17 Subat 1926 tarihli ve 743 sayili Türk Kanunu Medenisiyle kabul edilen, evlenme akdinin evlendirme memuru önünde yapilacagina dair medeni nikah esasi ile ayni kanunun 110 uncu maddesi hükmü;

5. 20 Mayis 1928 tarihli ve 1288 sayili beynelmilel erkanin kabulu hakkinda kanun;

6. 1 Tesrinisani 1928 tarihli ve 1353 sayili Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki hakkinda kanun;

7. 26 Tesrinisani 1934 tarihli ve 2590 sayili efendi, bey, pasa gibi lakab ve ünvanlarin kaldirildigina dair kanun;

8, 3 Kanunuevvel 1934 tarihli ve 2596 sayili bazi kisvelerin giyilemeyecegine dair kanun;

GEÇİCİ MADDE 1 - Anayasanin, halkoylamasi sonucu, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasi olarak kabul edildiginin usulünce ilani ile birlikte, halkoylamasi tarihindeki Milli Güvenlik Konseyi Baskani ve Devlet Baskani, Cumhurbaskani sifatini kazanarak (*), yedi yillik bir dönem için, Anayasa ile Cumhurbaskanina taninan görevleri yerine getirir ve yetkileri kullanir. 18 Eylül 1980 tarihinde Devlet Baskani olarak içtigi and yürürlükte kalir. Yedi yillik sürenin sonunda Cumhurbaskanligi seçimi Anayasada öngörülen hükümlere göre yapilir.

-------------------

(*) 2779 sayili Bazi Kanunlardaki "Devlet Baskani" Unvaninin "Cumhurbaskani" Olarak Degistirilmesi Hakkinda Kanun (RG, 13 Ocak 1983, Sayi:17927) Bkz. Anayasanin Geçici 12. maddesi.

Cumhurbaskani, ilk genel seçimler sonucu Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanip, Baskanlik Divani olusuncaya kadar, 12 Aralik 1980 gün ve 2356 sayili Kanunla tesekkül etmis olun Milli Güvenlik Konseyinin Baskanligini da yürütür.

Ilk milletvekili genel seçimleri sonunda Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanip göreve baslayincaya kadar geçecek süre içinde, Cumhurbaskanliginin herhangi bir surette bosalmasi halinde, Milli Güvenlik Konseyinin en kidemli üyesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanip Anayasaya göre yeni Cumhurbaskanini seçinceye kadar, Cumhurbaskanina vekalet eder ve O'nun Anayasadaki bütün görevlerini yerine getirir ve yetkilerini kullanir.

GEÇICI MADDE 2 - 12 Aralik 1980 gün ve 2356 sayili Kanunla kurulusu gösterilen Milli Güvenlik Konseyi, Anayasaya dayali olarak hazirlanacak Siyasi Partiler Kanunu ile Seçim Kanununa göre yapilacak ilk genel seçimler sonucu Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanip Baskanlik Divanini olusturuncaya kadar 2324 sayili Anayasa Düzeni Hakkinda Kanun ve 2485 sayili Kurucu Meclis Hakkinda Kanunlara göre görevlerini devam ettirir.

Anayasanin kabulünden sonra 2356 sayili Kanunun 3 üncü maddesindeki Milli Güvenlik Konseyi Üyeliklerinden birisinin herhangi bir nedenle bosalmasi halinde doldurulmasi usulüne iliskin hüküm uygulanmaz.

Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanip göreve baslatiktan sonra, Milli Güvenlik Konseyi,alti yillik bir süre için Cumhurbaskanligi Konseyi haline dönüsür ve Milli Güvenlik Konseyi Üyeleri, Cumhurbaskanligi Konseyi Üyesi sifatini alirlar. Milli Güvenlik Konseyi üyesi olarak 18 Eylül 1980 tarihinde içtikleri and yürürlükte kalir. Cumhurbaskanligi Konseyi Üyeleri, Anayasada Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin haiz bulunduklari özlük haklari ve dokunulmazligina sahip olurlar. Alti yillik süre sonunda Cumhurbaskanligi Konseyinin hukuki varligi sona erer.

Cumhurbaskanligi Konseyinin görevleri sunlardir:

a) Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilerek Cumhurbaskanliginca gönderilen, Anayasada yazili temel hak ve hürriyetlere ve ödevlere, laiklik ilkesine, Atatürk Inkilaplarini, milli güvenligin ve kamu düzeninin korunmasina, Türkiye Radyo Televizyon Kurumuna, Milletlerarasi andlasmalara, dis ülkelere silahli kuvvetler gönderilmesine ve yabanci kuvvetlerin Türkiye'ye kabulüne, olaganüstü yönetime, sikiyönetim ve savas haline daur kaninlar ile Cumhurbaskaninca gerekli görülen diger kanunlari Cumhurbaskanina taninan onbes günlük sürenin ilk on günü içinde incelemek;

b) Cumhurbaskaninin istemi ve tespit edecegi süre içinde:

Milletvekili genel seçimlerinin yenilenmesine, olaganüstü yönetim yetkisinin kullanilmasina ve alinacak tedbirlere, Türkiye Radyo-Televizyon Kurumunun yönetim ve gözetimine, gençligin yetistirilmesine ve Diyanet isinin düzenlenmesine iliskin konulari incelemek ve görüs bildirmek;

c) Cumhurbaskaninin istemine göre, iç ve dis güvenlik ile gerekli görülen diger konularda inceleme ve arastirma yapmak ve sonuçlarini Cumhurbaskanina sunmak.

GEÇICI MADDE 3 - Anayasaya göre yapilacak ilk milletvekili genel seçimi sonucunda Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanip, Baskanlik Divanini olusturmasi ile birlikte;

a) 12 Aralik 1980 gün ve 2324 sayili Anayasa Düzeni Hakkinda Kanun,

b) 12 Aralik 1980 gün ve 2356 sayili Milli Güvenlik Konseyi Hakkinda Kanun,

c) 29 Haziran 1981 gün ve 2485 sayili Kurucu Meclis Hakkinda Kanun,

Yürürlükten kalkar ve Milli Güvenlik Konseyi ile Danisma Meclisinin hukuki varliklari sona erer.

GEÇICI MADDE 4 -(17.5.1987-3361) Türkiye Cumhuriyetinin Geçici 4 üncü maddesi yürürlükten kaldirilmistir.

GEÇICI MADDE 5 - Yapilacak ilk milletvekili genel seçimi sonucunun Yüksek Seçim Kurulunca ilanini takip eden onuncu gün, Türkiye Büyük Millet Meclisi Ankara'da, Türkiye Büyük Millet Meclisi binasinda, saat 15.00 de kendiliginden toplanir. Bu toplantiya en yasli Milletvekili Baskanlik eder. Bu toplantida milletvekilleri andiçerler.

GEÇICI MADDE 6 - Anayasaya göre kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisinin toplanti ve çalismalari için kendi içtüzükleri yapilincaya kadar, Millet Meclisinin 12 Eylül 1980 tarihinden önce yürürlükte olan Içtüzügünün, Anayasaya aykiri olmayan hükümleri uygulanir.

GEÇICI MADDE 7 - Ilk milletvekili genel seçimi sonunda, Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanip, yeni Bakanlar Kurulu kuruluncaya kadar, is basinda olan Bakanlar Kurulunun görevi devam eder.

GEÇICI MADDE 8 - Anayasa ile kabul edilmis olan yeni organ, kurum ve kurullarin kurulus, görev, yetki ve isleyisleri ile ilgili kanunlarla, Anayasada konulmasi veya degistirilmesi öngörülen diger kanunlar, Anayasanin kabulünden baslayarak Kurucu Meclisin görev süresi içerisinde, bu süre içinde yetistirilemeyen, seçimle gelen Türkiye Büyük Millet Meclisinin ilk toplantisini izleyen bir yil sonuna kadar çikartilir.

GEÇICI MADDE 9 - Ilk genel seçimler sonucu toplanacak Türkiye Büyük Millet Meclisinin Baykanlik Divani kurulduktan sonra alti yillik süre içinde (*) yapilacak Anayasa degisikliklerini Cumhurbaskani, Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderilen Anayasa degisikligi hakkindaki kanunu, aynen kabul edip tekrar Cumhurbaskanina gönderebilmesi, üye tamsayisinin dörtte üç çogunlugunun oyu ile mümkün olabilir.

GEÇICI MADDE 10 - Mahalli Idare seçimleri en geç Türkiye Büyük Millet Meclisinin ilk toplantisini izleyen bir yil içinde yapilir.

GEÇICI MADDE 11 - Anayasanin halkoyu ile kabul edildigi tarihte Anayasa Mahkemesi asil ve yedek üyesi olanlarin kadrolari ile görevleri devam eder. Bunlardan Anayasa Mahkemesince belli görevlere seçilenlerin bu surette kazanmis olduklari sifatlari sakli kalir.

Anayasa Mahkemesi asil üye sayisi onbire ininceye kadar bosalan asil üyi kadrosuna, asil ve yedek üye sayisi toplami onbese ininceye kadar da bosalan yedek üye kadrosuna seçim yapilmaz. Anayasa Mahkemesinin yeni düzenlemeye intibaki saglanincaya kadar asil üye sayisinin onbirden, asil ve yedek üye sayilari toplaminin onbesden asagi düsmesi nedeniyle yapilacak seçimlerde bu Anayasanin kabul ettigi esasa ve siraya uyulur.

Anayasa Mahkemesi asil üye sayisi onbire ininceye kadar dava ve islerde 22.4.1962 gün ve 44 sayili Kanunun öngördügü toplanma yeter sayisi uygulanir.

--------------------

(*) Not: Bu süre 7 Aralik 1983-6 Aralik 1989 arasini kapsamaktaydi.

GEÇICI MADDE 12 -13.5.1981 gün ve 2461 sayili Hakimler ve Savcilar Yüksek Kurulu Kanununun geçici 1 inci maddesi uyarinca Yargitay ve Danistaydan Kurulun asil ve yedek üyeligine; 1730 sayili Yargitay Kanununa 25.6.1981 gün ve 2483 sayili Kanunla eklenen geçici madde uyarinca Cumhuriyet Bassavciligi ile Cumhuriyet Bassavcivekilligine; 6.1.1982 gün ve 2575 sayili Danistay kanununun geçici 14 üncü maddesinin ikinci fikrasi uyarinca Danistay Baskanligina, Bassavciligina, baskanvekilliklerine ve daire baskanliklarina, Devlet Baskaninca seçilmis bulunanlar, seçildikleri dönem için bu görevlerine devam ederler.

6.1.1982 gün ve 2576 sayili Kanunun geçici maddelerinin idari mahkemeler Baskan ve üyeliklerine atamalara iliskin hükümleri de saklidir.

GEÇICI MADDE 13 - Hakimler ve Savcilar Yüksek Kuruluna Yargitaydan seçilmesi gereken bir asil ve bir yedek üyenin seçimleri Anayasanin yürürlüge girdigi tarihi izleyen yinmi gün içinde yapilir.

Seçilen üyeler göreve baslayincaya kadar Kurul, toplanti yeter sayisini olusturacak yedek üyenin katilmasiyla çalismalarini yapar.

GEÇICI MADDE 14 - Sendikalarin gelirlerini Devlet bakanlarinda muhafaza etmelerine iliskin yükümlülükleri, Anayasanin yürürlüge girdigi tarihten itibaren en geç iki yil içinde yerine getirilir.

GEÇICI MADDE 15 - 12 Eylül 1980 tarihinden, ilk genel seçimler sonucu toplanacak Türkiye Büyük Millet Meclisinin Baskanlik Divanini olusturuncaya kadar geçecek süre içinde (*), yasama ve yürütme yetkilerini Türk milleti adina kullanan, 2356 sayili Kanunla kurulu Milli Güvenlik Konseyinin, bu Konseyin yönetimi döneminde kurulmus hükümetlerin, 2485 sayili Kurucu Meclis Hakkinda Kanunla görev ifa eden Danisma Meclisinin her türlü karar ve tasarruflarindan dolayi haklarinda cezai, mali veya hukuki sorumluluk iddiasi ileri sürülemez ve bu maksatla herhangi bir yargi merciine basvurulamaz.

--------------

(*) Not: Bu süre 12 Eylül 1980- 7 Aralik 1983 arasini kapsamaktaydi.

Bu karar ve tasarruflarin idarece veya yetkili kilinmis organ, merci ve görevlilerce uygulanmasindan dolayi, karar alanlar, tasarrufta bulunanlar ve uygulayanlar hakkinda da yukaridaki fikra hükümleri uygulanir.

Bu dönem içinde çikarilan kanunlar, kanun hükmünde kararnameler ile 2324 sayili Anayasa Düzeni Hakkinda Kanun uyarinca alinan karar ve tasarruflarin Anayasaya aykiriligi iddia edilemez.

GEÇICI MADDE 16 - Anayasanin halkoylamasina iliskin oy verme kütügünde ve sandik listesinde kaydi ve oy kullanma yeterligi bulunduggu halde hukuki veya fiili herhangi bir mazereti olmaksizin halkoylamasina katilmayanlar, Anayasanin halkoylamasini takip eden bes yil içinde yapilacak genel ve ara seçimleri ile mahalli seçimlere ve diger

YEDİNCİ KISIM / SON HÜKÜMLER

I. Anayasanin degistirilmesi, seçimlere ve halk oylamasina katilma

MADDE 175 -(17.5.1987-3361) (**)- Anayasanin degistirilmesi Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayisinin en az üçte biri tarafindan yaziyla teklif edilebilir. Anayasanin degistirilmesi hakkindaki teklifler Genel Kurulda iki defa görüsülür. Degistirme teklifinin kabulü Meclisin üye tamsayisinin beste üç çogunlugunun gizli oyuyla mümkündür.

------------------

(*) Geçici Madde 21-22, 15.3.1973 gün ve 1699 sayili Kanunla konmustur.

(**) Bkz. Anayasa Degisikliklerinin Halkoyuna Sunulmasi Hakkinda 23.5.1987 tarihi ve 3376 sayili Kanun (RG, 28 Mayis 1987, Sayi: 19473) Bunu degistiren Kanun için bkz. 3468 sayili 7.8.1988 tarihli Kanun (RG, 13 Agustos 1988, Sayi: 19898.)

Anayasanin degistirilmesi hakkindaki tekliflerin görüsülmesi ve kabulü, bu maddedeki kayitlar disinda, kanunlarin görüsülmesi ve kabulü hakkindaki hükümlere tabidir.

Cumhurbaskani Anayasa degisikliklerine iliskin kanunlari, bir daha görüsülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderebilir. Meclis, geri gönderilen Kanunu, üye tamsayisinin üçte iki çogunlugu ile aynen kabul ederse Cumhurbaskani bu Kanunu halkoyuna sunabilir.

Meclisce üye tamsayisinin beste üçü ile veya üçte ikisinden az oyla kabul edilen Anayasa degisikligi hakkindaki Kanun, Cumhurbaskani tarafindan Meclise iade edilmedigi takdirde halkoyuna sunulmak üzere Resmi Gazetede yayimlanir.

Dogrudan veya Cumhurbaskaninin iadesi üzerine, Meclis üyesi tamsayisinin üçte iki çogunlugu ile kabul edilen Anayasa degisikligine

iliskin kanun veya gerekli görülen maddeleri Cumhurbaskani tarafindan halkoyuna sunulabilir. Halkoylamasina sunulmayan Anayasa degisikligine iliskin Kanun veya ilgili maddeler Resmi Gazetede yayimlanir.

Halkoyuna sunulan Anayasa degisikliklerine iliskin kanunlarin yürürlüge girmesi için halkoylamasinda kullanilan geçerli oylarin yarisindan çogunun kabul oyu olmasi gerekir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi, Anayasa degisikliklerine iliskin kanunlarin kabulü sirasinda, bu Kanunun halkoylamasina sunulmasi halinde, Anayasanin degistirilen hükümlerinden, hangilerinin birlikte hangilerinin ayri ayri oylanacagini da karara baglar.

Halk oylamasina, milletvekili genel ve ara seçimlerine ve mahalli genel seçimlere istiraki temin için, kanunla para cazasi dahil gerekli her türlü tedbir alinir.

II. Baslangiç ve kenar basliklar

MADDE 176 - Anayasanin dayandigi temel görüs ve ilkeleri belirten baslangiç kismi, Anayasa metnine dahildir.

Madde kenar basliklari, sadece ilgili olduklari maddelerin konusunu ve maddeler arasindaki siralama ve baglantiyi gösterir. Bu basliklar, Anayasa metninden sayilmaz.

II. Anayasanin yürürlüge girmesi

MADDE 177 - Bu Anayasa, halkoylamasi sonucu kabul edilip Resmi Gazetede yayimlanmasi ile Türkiye Cumhuriyeti Anayasasi olur ve asagida gösterilen istisnalar ile bu istisnalar yürürlüge girmesine ait hükümler disinda bütünüyle girer.

a) IKINCI KISIM II. Bölümdeki; kisi hürriyeti ve güvenligi, basin ve yayimla ilgili hükümler, toplanti hak ve hürriyetleri,

III. Bölümdeki çalisma ile ilgili hükümler, toplu is sözlesmesi, grev hakki ve lokavt ile ilgili hükümler,

Bu hükümler yeni kanunlari çikarildiginda veya mevcut kanunlarda degisiklik yapildiginda ve her halde en geç Türkiye Büyük Millet Meclisi göreve basladiginda yürürlüge girer. Ancak bu hükümler yürürlüge girinceye kadar mevcut kanunlar ve Milli Güvenlik Konseyinin bildiri ve kararlari uygulanir.

b) IKINCI KISIM'daki; siyasi faaliyette bulunma haklari ile siyasi partilerle ilgili hükümler, bunlara dayali olarak yeniden hazirlanacak Siyasi Partiler Kanununun;

Seçme ve seçilme hakki ise yine bu hükümlere dayali olarak hazirlanacak Seçim Kanununun;

Yayimlanmasi ile yürürlüge girer.

c) ÜÇÜNCÜ KISIM'daki; yasama ile ilgil hükümler;

Bu hükümler ilk milletvekili genel seçimi sonucunun ilani ile birikte yürürlüge girer. Ancak bu bölümdeki Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkilerine iliskin hükümleri, 29 Haziran 1981 gün ve 2485 sayili Kurucu Meclis Hakkinda Kanun hükümleri sakli kalmak üzere Türkiye Büyük Millet Meclisi göreve baslayincaya kadar Milli Güvenlik Konseyince yerine getirilir.

d) ÜÇÜNCÜ KISIM'daki: Cumhurbaskani basligi altindaki görev ve yetkileri ile Devlet Denetleme Kurulu, Bakanlar Kurulu basligi altindaki tüzükler, Milli Savunma, olaganüstü yönetim usulleri, idari basligi altindaki mahalli idareler ile Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu hariç diger hükümler ve Devlet Güvenlik Mahkemeleri hariç yargiya iliskin bütün hükümler Anayasanin halkoylamasi sonucunda kabulünün Resmi Gazetede ilani ile birlikte yürürlüge girer. Cumhurbaskani ve Bakanlar kuruluna ait yürürlüge girmeyen hükümler Türkiye Büyük Millet Meclisinin göreve baslamasi ile, mahalli idareler ile Devlet Güvenlik Mahkemelerine iliskin hükümler ise ilgili kanunlarin yayimlanmasi ile yürürlüge girer.

e) Anayasanin halkoylamasi sonucu kabulünün ilaniyla birlikte yürürlüge girecek hükümleri ve mevcut ve kurulacak kurum, kurulus ve kurullar için yeniden kanun yapilmasi veya mevcut kanunlarda degisiklik yapilmasi gerekiyorsa bunlara iliskin islemler mevcut kanunlarin Anayasaya aykiri olmayan hükümleri veya dogrudan Anayasa hükümleri, Anayasanin 11 inci maddesi geregince uygulanir.

f) Kesinhesap kanunu tasarilarinin görüsülme usulünü düzenleyen 164 üncü maddenin ikinci fikrasi hükmü 1984 yilindan itibaren uygulanmaya baslanir.

 Anayasa'daki en son değişiklik 23.7.1995 günü TBMM'de kabul edilen 4121 sayılı Yasa ile yapılmıştır. Anayasa değişikliğini gerçekleştiren yasa, 26 Temmuz 1995 günkü Resmi Gazete'de yayımlanarak 75'inci madde değişikliği dışında yürürlüğe girmiştir.

TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI
Kanun No  : 334
Kabul Tarihi : 9/7/1961
BAŞLANGIÇ
Tarihi boyunca bağımsız yaşamış, hak ve hürriyetleri için savaşmış olan;
Anayasa ve hukuk dışı tutum ve davranışlarıyla meşruluğunu kaybetmiş bir iktidara karşı direnme hakkını kullanarak 27 Mayıs 1960 Devrimini yapan Türk Milleti;
Bütün fertlerini, kaderde, kıvançta ve tasada ortak, bölünmez bir bütün halinde, millî şuur ve ülküler etrafında toplıyan ve milletimizi dünya milletleri ailesinin eşit haklara sahip şerefli bir üyesi olarak milli birlik ruhu içinde daima yüceltmeyi amaç bilen Türk milliyetçiliğinden hız ve ilham alarak ve;
«Yurtta Sulh, Cihanda Sulh» ilkesinin, Millî Mücadele ruhunun millet egemenliğinin, Atatürk Devrimlerine bağlılığın tam şuuruna sahip olarak;
İnsan hak ve hürriyetlerini, millî dayanışmayı, sosyal adâleti, ferdin ve toplumun huzur ve refahını gerçekleştirmeyi ve teminat altına almayı mümkün kılacak demokratik hukuk devletini bütün hukukî ve sosyal temelleriyle kurmak için;
Türkiye Cumhuriyeti Kurucu Meclisi tarafından hazırlanan bu Anayasayı kabûl ve ilân ve onu, asıl teminatın vatandaşların gönüllerinde ve iradelerinde yer aldığı inancı ile, hürriyete, adâlete ve fazilete âşık evlâtlarının uyanık bekçiliğine emanet eder.
 
BİRİNCİ KISIM
GENEL ESASLAR
 
I. Devletin şekli.
MADDE 1.- Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.

II. Cumhuriyetin nitelikleri.
MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına ve başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, millî, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk devletidir.
 
III. Devletin bütünlüğü; resmî dil; başkent.
MADDE 3.- Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür.
Resmî dil Türkçedir. Başkent Ankara'dır.

IV. Egemenlik.
MADDE 4.- Egemenlik kayıtsız şartsız Türk Milletinindir.
Millet, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre, yetkili organlar eliyle kullanır.
gemenliğin kullanılması, hiçbir suretle belli bir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ, kaynağını Anayasadan almıyan bir devlet yetkisi kullanamaz.

V. Yasama yetkisi.
MADDE 5.- Yasama yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez.

VI. Yürütme görevi.
MADDE 6.- Yürütme görevi, kanunlar çerçevesinde, Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu tarafından yerine getirilir.
 
VII. Yargı yetkisi.
MADDE 7.- Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız mahkemelerce kullanılır.

VIII. Anayasanın üstünlüğü ve bağlayıcılığı.
MADDE 8.- Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.
Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve kişileri bağlıyan temel hukuk kurallarıdır.

IX. Devlet şeklinin değişmezliği.
MADDE 9.- Devlet şeklinin Cumhuriyet olduğu hakkındaki Anayasa hükmü değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.

İKİNCİ KISIM
TEMEL HAKLAR VE ÖDEVLER
BİRİNCİ BÖLÜM
GENEL HÜKÜMLER

I. Temel hakların niteliği ve korunması.
MADDE 10.- Herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir.
Devlet, kişinin temel hak ve hürriyetlerini, fert huzuru, sosyal adâlet ve hukuk devleti ilkeleriyle bağdaşamıyacak surette sınırlayan siyasî, iktisadî ve sosyal bütün engelleri kaldırır; insanın maddî ve mânevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlar.

II. Temel hakların özü.
MADDE 11.- (Özgün hali) Temel hak ve hürriyetler, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olarak ancak kanunla sınırlanabilir.
Kanun, kamu yararı, genel ahlâk, kamu düzeni, sosyal adâlet ve millî güvenlik gibi sebeplerle de olsa bir hakkın ve hürriyetin özüne dokunamaz.
II. Temel hak ve hürriyetlerin özü, sınırlanması ve kötüye kullanılamaması.
MADDE 11.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )
Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğünün, Cumhuriyetin, millî güvenliğin, kamu düzeninin, kamu yararının, genel ahlâkın ve genel sağlığın korunması amacı ile veya Anayasanın diğer maddelerinde gösterilen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olarak, ancak kanunla sınırlanabilir.
Kanun, temel hak ve hürriyetlerin özüne dokunamaz.
Bu Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbirisi, insan hak ve hürriyetlerini veya Türk Devletinin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü veya dil, ırk, sınıf, din ve mezhep ayırımına dayanarak, nitelikleri Anayasada belirtilen Cumhuriyeti ortadan kaldırmak kasdı ile kullanılamaz.
Bu hükümlere aykırı eylem ve davranışların cezası kanunda gösterilir.

III. Eşitlik.
MADDE 12.- Herkes, dil, ırk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din ve mezhep ayırımı gözetilmeksizin, kanun önünde eşittir.
Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.

IV. Yabancıların durumu.
MADDE 13.- Bu kısımda gösterilen hak ve hürriyetler, yabancılar için, milletlerarası hukuka uygun olarak, kanunla sınırlanabilir.

İKİNCİ BÖLÜM
KÎŞÎNİN HAKLARI VE ÖDEVLERİ

I. Kişi dokunulmazlığı.
MADDE 14.- Herkes, yaşama, maddî ve mânevi varlığını geliştirme haklarına ve kişi hürriyetine sahiptir.
Kişi dokunulmazlığı ve hürriyeti, kanunun açıkça gösterdiği hallerde, usûlüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça kayıtlanamaz.
Kimseye eziyet ve işkence yapılamaz.
İnsan haysiyetiyle bağdaşmıyan ceza konulamaz.
 
II. Özel hayatın korunması.
a) Özel hayatın gizliliği.
MADDE 15.- (Özgün hali) Özel hayatın gizliliğine dokunulamaz. Adlî kovuşturmanın gerektirdiği istisnalar saklıdır.
Kanunda açıkca gösterdiği hallerde, usûlüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça; kamu düzeninin gerektirdiği hallerde de, kanunla yetkili kılınan merciin emri bulunmadıkça, kimsenin üstü, özel kâğıtları ve eşyası aranamaz.
II. Özel hayatın korunması.
a) Özel hayatın gizliliği.

MADDE 15.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )
Özel hayatın gizliliğine dokunulamaz. Adlî kovuşturmanın gerektirdiği istisnalar saklıdır.
Kanunun açıkça gösterdiği hallerde, usulüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça; millî güvenlik veya kamu düzeni bakımından gecikmede sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili kılınan merciin emri bulunmadıkça kimsenin üstü, özel kâğıtları ve eşyası aranamaz ve bunlara el konulamaz.
b) Konut dokunulmazlığı.

MADDE 16.- Konuta dokunulamaz.
Kanunun açıkca gösterdiği hallerde, usûlüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça: millî güvenlik veya kamu düzeni bakımından gecikmede sakınca bulunan hallerde de, kanunla yetkili kılınan merciin emri bulunmadıkça, konuta girilemez, arama yapılamaz ve buradaki eşyaya el konulamaz.
c) Haberleşme hürriyeti.

MADDE 17.- Herkes, haberleşme hürriyetine sahiptir.
Haberleşmenin gizliliği esastır. Kanunun gösterdiği hallerde, hâkim tarafından kanuna uygun olarak verilmiş bir karar olmadıkça, bu gizliliğe dokunulamaz.
III. Seyahat ve yerleşme hürriyeti.

MADDE 18.- Herkes, seyahat hürriyetine sahiptir; bu hürriyet, ancak millî güvenliği sağlama ve salgın hastalıkları önleme amaçlarıyla kanunla sınırlanabilir.
Herkes, dilediği yerde yerleşme hürriyetine sahiptir; bu hürriyet, ancak millî güvenliği sağlama, salgın hastalıkları önleme, kamu mallarını koruma, sosyal, iktisadî ve tarımsal gelişmeyi gerçekleştirme zorunluğuyla ve kanunla sınırlanabilir.
Türkler, yurda girme ve yurt dışına çıkma hürriyetine sahiptir. Yurt dışına çıkma hürriyeti kanunla düzenlenir.

IV. Düşünce ve inanç hak ve hürriyetleri.
a) Vicdan ve din hürriyeti.

MADDE 19.- (Özgün hali) Herkes, vicdan ve dini inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir.
Kamu düzenine veya genel ahlâka veya bu amaçlarla çıkarılan kanunlara aykırı olmıyan ibadetler, dinî âyin ve törenler serbesttir.
Kimse, ibâdete, dinî âyin ve törenlere katılmaya, dinî inanç ve kanaatlarını açıklamaya zorlanamaz. Kimse, dinî inanç ve kanaatlarından dolayı kınanamaz.
Din eğitim ve öğrenimi, ancak kişilerin kendi isteğine ve küçüklerin de kanuni temsilcilerinin isteğine bağlıdır.
Kimse, Devletin sosyal, iktisadî, siyasî veya hukukî temel düzenini, kısmen de olsa, din kurallarına dayandırma veya siyasî veya şahsî çıkar veya nüfuz sağlama amacıyla, her ne suretle olursa olsun, dinî veya din duygularını yahut dince kutsal sayılan şeyleri istismar edemez ve kötüye kullanamaz. Bu yasak dışına çıkan veya başkasını bu yolda kışkırtanlar kanuna göre cezalandırılır; demekler, yetkili mahkemece ve siyasî partiler, Anayasa Mahkemesince temelli kapatılır.

IV. Düşünce ve inanç hak ve hürriyetleri.
a) Vicdan ve din hürriyeti.

MADDE 19.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )
Herkes, vicdan ve dinî inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir.
Kamu düzenine veya genel ahlâka veya bu amaçlarla çıkarılan kanunlara aykırı olmıyan ibaretler, dinî âyin ve törenler serbesttir.
Kimse, ibadete, dinî âyin ve törenlere katılmaya, dinî inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz. Kimse, dinî inanç ve kanaatlerinden dolayı kınanamaz.
Din eğitim ve öğrenimi, ancak kişilerin kendi isteğine ve küçüklerin de kanuni temsilcilerinin isteğine bağlıdır.
Kimse, Devletin sosyal, iktisadi, siyasi veya hukukî temel düzenini, kısmen de olsa, din kurallarına dayandırma veya siyasi veya şahsi çıkar veya nüfuz sağlama amaciyle, her ne suretle olursa olsun, dini veya din duygularını yahut dince kutsal sayılan şeyleri istismar edemez ve kötüye kullanamaz. Bu yasak dışına çıkan veya başkasını bu yolda kışkırtan gerçek ve tüzel kişiler hakkında, kanunun gösterdiği hükümler uygulanır ve siyasi partiler Anayasa Mahkemesince temelli kapatılır.
b) Düşünce hürriyeti.

MADDE 20.- Herkes, düşünce ve kanaat hürriyetine sahiptir; düşünce ve kanaatlarını söz, yazı, resim ile veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklıyabilir ve yayabilir.
Kimse, düşünce ve kanaatlarını açıklamaya zorlanamaz.

V. Bilim ve sanat hürriyeti.

MADDE 21.- Herkes, bilim ve sanatı serbestçe öğrenme ve öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araştırma hakkına sahiptir.
Eğitim ve öğretim, Devletin gözetim ve denetimi altında serbesttir.
Özel okulların bağlı olduğu esaslar, Devlet okulları ile erişilmek istenen seviyeye uygun olarak kanunla düzenlenir.
Çağdaş bilim ve eğitim esaslarına aykırı eğitim ve öğretim yerleri açılamaz.
 
VI. Basın ve yayımla ilgili hükümler.
 
a) Basın hürriyeti.
MADDE 22.- (Özgün hali) Basın hürdür; sansür edilemez.
Devlet, basın ve haber alma hürriyetini sağlıyacak tedbirleri alır.
Basın ve haber alma hürriyeti, ancak millî güvenliği veya genel ahlâkı korumak, kişilerin haysiyet, şeref ve haklarına tecavüzü suç işlemeye kışkırtmayı önlemek ve yargı görevinin amacına uygun olarak yerine getirilmesini sağlamak için kanunla sınırlanabilir.
Yargı görevinin amacına uygun olarak yerine getirilmesi için, kanunla belirtilecek sınırlar içinde hâkim tarafından verilecek kararlar saklı olmak üzere, olaylar hakkında yayın yasağı konamaz.
Türkiye'de yayımlanan gazete ve dergilerin toplatılması, bu tedbirlerin uygulanacağını kanunun açıkca gösterdiği suçların işlenmesi halinde ve ancak hâkim kararıyla olabilir.
Türkiye'de yayımlanan gazete ve dergiler, ancak 57 nci maddede belirtilen fiillerden mahkûm olma halinde mahkeme kararıyla kapatılabilir.

VI. Basın ve yayımla ilgili hükümler.

a. Basın hürriyeti.
MADDE 22.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )
Basın hürdür; sansür edilemez.
Devlet, basın ve haber alma hürriyetini sağlıyacak tedbirleri alır.
Basın ve haber alma hürriyeti, ancak Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğünü, kamu düzenini, millî güvenliği ve millî güvenliğin gerektirdiği gizliliği veya genel ahlâkı korumak, kişilerin haysiyet, şeref ve haklarına tecavüzü, suç işlemeye kışkırtmayı önlemek veya yargı görevinin amacına uygun olarak yerine getirilmesini sağlamak için kanunla sınırlanabilir.
Yargı görevinin amacına uygun olarak yerine getirilmesi için kanunla belirtilecek sınırlar içinde hâkim tarafından verilecek kararlar saklı olmak üzere, olaylar hakkında yayın yasağı konamaz.
Türkiye'de yayımlanan gazete ve dergiler, kanunun gösterdiği suçların işlenmesi halinde hâkim karariyle; Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğünün, millî güvenliğin, kamu düzeninin veya genel ahlâkın korunması bakımından gecikmede sakınca bulunan hallerde de, kanunun açıkça yetkili kıldığı merciin emriyle toplatılabilir. Toplatma kararını veren yetkili merci, bu kararını en geç 24 saat içinde mahkemeye bildirir. Mahkeme bu kararı en geç üç gün içinde onaylamazsa, toplatma kararı hükümsüz sayılır.
Türkiye'de yayımlanan gazete ve dergiler, millî güvenliğe, kamu düzenine, genel ahlâka, insan hak ve hürriyetlerine dayanan millî, demokratik, lâik ve sosyal Cumhuriyet ilkelerine veya Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmezliği temel hükmüne aykırı yayımlardan mahkûm olma halinde mahkeme karariyle kapatılabilir.
 b) Gazete ve dergi çıkarma hakkı.

MADDE 23.- Gazete ve dergi çıkarılması, önceden izin alma ve malî teminat yatırma şartına bağlanamaz.
Gazete ve dergilerin çıkarılması, yayımı, malî kaynakları ve gazetecilik mesleği ile ilgili şartlar kanunla düzenlenir. Kanun, haber, düşünce ve kanaatların serbestçe yayımlanmasını engelleyici veya zorlaştırıcı siyasî, iktisadî, malî veya teknik kayıtlar koyamaz.
Gazete ve dergiler, Devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin ve bunlara bağlı kurumların araç ve imkânlarından eşitlik esasına göre faydalanır.
c) Kitap ve broşür çıkarma hakkı.

MADDE 24.- Kitap ve broşür yayımı izne bağlı tutulamaz; sansür edilemez.
Türkiye'de yayımlanan kitap ve broşürler, 22 nci maddenin 5 inci fıkrası hükümleri dışında, toplatılamaz.
 d) Basın araçlarının korunması.

MADDE 25.- Basımevi ve eklentileri ve basın araçları, suç vasıtası olduğu gerekçesiyle de olsa zapt veya müsadere edilemez veya işletilmekten alıkonulamaz.
 e) Basın dışı haberleşme araçlarından faydalanma hakkı.

MADDE 26.- (Özgün hali) Kişiler ve siyasî partiler, kamu tüzel kişileri elindeki basın dışı haberleşme ve yayın araçlarından faydalanma hakkına sahiptir. Bu faydalanmanın şartları ve usûlleri, demokratik esaslara ve hakkaniyet ölçülerine uygun olarak kanunla düzenlenir. Kanun, halkın bu araçlarla haber almasını düşünce ve kanaatlara ulaşmasını ve kamu oyunun serbestçe oluşumunu köstekleyici kayıtlamalar koyamaz.
 e) Basın dışı haberleşme araçlarından faydalanma hakkı.

MADDE 26.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )
Kişiler ve siyasi partiler, kamu tüzel kişileri elindeki basın dışı haberleşme ve yayın araçlarından faydalanma hakkına sahiptir. Bu faydalanmanın şartları ve usulleri, demokratik esaslara ve hakkaniyet ölçülerine uygun olarak kanunla düzenlenir. Kanun, Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğünün insan haklarına dayanan millî demokratik, lâik ve sosyal Cumhuriyetin, millî güvenliğin ve genel ahlâkın korunması halleri dışında kalan bir sebebe dayanarak halkın bu araçlarla haber almasını, düşünce ve kanaatlere ulaşmasını ve kamu oyunun serbestçe oluşumunu engelleyici kayıtlar koyamaz.
 f) Düzeltme ve cevap hakkı.

MADDE 27.- Düzeltme ve cevap hakkı, ancak kişilerin haysiyet ve şereflerine dokunulması veya kendileriyle ilgili gerçeğe aykırı yayınlar yapılması hallerinde tanınır ve kanunla düzenlenir.
Düzeltme ve cevap yayımlanmazsa yayımlanmasının gerekip gerekmediğine hâkim tarafından karar verilir.
 
VII. Toplantı hak ve hürriyetleri.
a) Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı.

MADDE 28.- Herkes, önceden izin almaksızın silâhsız ve saldırısız toplanma veya gösteri yürüyüşü yapma hakkına sahiptir.
Bu hak, ancak kamu düzenini korumak için kanunla sınırlanabilir.
 b) Dernek kurma hakkı.

MADDE 29.- (Özgün hali) Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir. Bu hak, ancak kamu düzenini veya genel ahlâkı korumak için kanunla sınırlanabilir.
 
b) Dernek kurma hakkı.
MADDE 29.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )
Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir. Bu hakkın kullanılışında uygulanacak şekil ve usuller kanunda gösterilir. Kanun, Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğünün, millî güvenliğin, kamu düzeninin ve genel ahlâkın korunması maksadiyle sınırlar koyabilir.
Hiç kimse bir derneğe üye olmaya veya dernekte üye kalmaya zorlanamaz.
Dernekler, kanunun gösterdiği hallerde hâkim karariyle kapatılabilir. Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğünün, millî güvenliğin, kamu düzeninin ve genel ahlâkın korunması bakımından gecikmede sakınca bulunan hallerde de, hâkim kararına kadar kanunun açıkca yetkili kıldığı merciin emriyle faaliyetten alıkonulabilir.

VIII. Hakların korunmasıyla ilgili hükümler.
a) Kişi güvenliği.

MADDE 30.- (Özgün hali) Suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunan kişiler, ancak kaçmayı veya delillerin yok edilmesini veya değiştirilmesini önlemek maksadıyla veya bunlar gibi tutuklamayı zorunlu kılan ve kanunla gösterilen diğer hallerde hâkim kararıyla tutuklanabilir. Tutukluluğun devamına karar verilebilmesi aynı şartlara bağlıdır.
Yakalama, ancak suçüstü halinde veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yapılabilir; bunun şartlarını kanun gösterir.
Yakalanan veya tutuklanan kimselere, yakalama veya tutuklama sebeplerinin ve haklarındaki iddiaların yazılı olarak hemen bildirilmesi gerekir.
Yakalanan veya tutuklanan kimse, tutulma yerine en yakın mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç, yirmidört saat içinde hâkim önüne çıkarılır ve bu süre geçtikten sonra hâkim kararı olmaksızın hürriyetinden yoksun kılınamaz. Yakalanan veya tutuklanan kimse, hâkim önüne çıkarılınca durum hemen yakınlarına bildirilir.
Bu esaslar dışında işleme tâbi tutulan kimselerin uğrayacakları her türlü zararlar kanuna göre Devletçe ödenir.

VIII. Hakların korunması ile ilgili hükümler.
a) Kişi güvenliği.

MADDE 30.- (İlk Değişiklik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1)
Suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunan kişiler, ancak kaçmayı veya delillerin yok edilmesini veya değiştirilmesini önlemek maksadiyle veya bunlar gibi tutuklamayı zorunlu kılan ve kanunla gösterilen diğer hallerde hâkim karariyle tutuklanabilir. Tutukluluğun devamına karar verilebilmesi aynı şartlara bağlıdır.
Yakalama, ancak suçüstü halinde veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yapılabilir; bunun şartlarını kanun gösterir.
Yakalanan veya tutuklanan kimselere, yakalama veya tutuklama sebeplerinin ve haklarındaki iddiaların yazılı olarak hemen bildirilmesi gerekir.
Yakalanan veya tutuklanan kimse tutulma yerine en yakın mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç kırksekiz saat ve kanunun açıkça belli ettiği hallerde toplu olarak işlenen suçlarda yedi gün içinde hâkim önüne çıkarılır ve bu süre geçtikten sonra hâkim kararı olmaksızın hürriyetinden yoksun kılınamaz. Yakalanan veya tutuklanan kimse hâkim önüne çıkarılınca durum hemen yakınlarına bildirilir.
Bu esaslar dışında işleme tabi tutulan kimselerin uğrayacakları her türlü zararlar kanuna göre Devletçe ödenir.
a) Kişi güvenliği.

MADDE 30.- (Son Değişiklik : 15/3/1973 - 1699 S. Kanun/md. 1)
Suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunan kişiler, ancak kaçmayı veya delillerin yok edilmesini veya değiştirilmesini önlemek maksadiyle veya bunlar gibi tutuklamayı zorunlu kılan ve kanunla gösterilen diğer hallerde hâkim karariyle tutuklanabilir. Tutukluluğun devamına karar verilebilmesi aynı şartlara bağlıdır.
Yakalama, ancak suçüstü halinde veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yapılabilir; bunun şartlarını kanun gösterir.
Yakalanan veya tutuklanan kimselere, yakalama veya tutuklama sebeplerinin ve haklarındaki iddiaların yazılı olarak hemen bildirilmesi gerekir.
(Değişik 4. Fıkra : 15/3/1973 - 1699 S. Kanun/md. 1 ) Yakalanan veya tutuklanan kimse, tutulma yerine en yakın mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç kırksekiz saat ve Devlet Güvenlik Mahkemelerinin görev ve yetkilerine giren suçlar ile kanunun açıkca belli ettiği hallerde toplu olarak işlenen suçlarda ve genellikle savaş veya sıkıyönetim hallerinde, kanunlarda gösterilen süre içinde hâkim önüne çıkarılır; bu süre onbeş günü geçemez. Kimse, bu süreler geçtikten sonra hâkim kararı olmaksızın, hürriyetinden yoksun kılınamaz. Yakalanan veya tutuklanan kimsenin durumu hemen yakınlarına bildirilir.
Bu esaslar dışında işleme tabi tutulan kimselerin uğrayacakları her türlü zararlar kanuna göre Devletçe ödenir.
b. Hak arama hürriyeti.

MADDE 31.- Herkes, meşru bütün vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı merciileri önünde dâvacı veya dâvalı olarak, iddia ve savunma hakkına sahiptir.
Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki dâvaya bakmaktan kaçınamaz.
c) Tabiî yargı yolu.

MADDE 32.- (Özgün hali) Hiç kimse, tabiî hâkiminden başka bir merci önüne çıkarılamaz.
Bir kimseyi tabiî hâkiminden başka bir merci önüne çıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamaz.
c) Kanuni yargı yolu.

MADDE 32.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )
Hiç kimse, kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz.
Bir kimseyi kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamaz.
d) Cezaların kanunî ve şahsî olması; zorlama yasağı.

MADDE 33.- Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilinden dolayı cezalandırılamaz.
Cezalar ve ceza tedbirleri ancak kanunla konulur.
Kimseye, suçu işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza verilemez.
Kimse, kendisini veya kanunun gösterdiği yakınlarını suçlandırma sonucu doğuracak beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz.
Ceza sorumluluğu şahsîdir.
Genel müsadere cezası konulamaz.
 
e) İspat hakkı.

MADDE 34.- Kamu görev ve hizmetinde bulunanlara karşı, bu görev ve hizmetin yerine getirilmesiyle ilgili olarak yapılan isnatlardan dolayı açılan hakaret dâvalarında, sanık, isnadın doğruluğunu ispat hakkına sahiptir. Bunun dışındaki hallerde ispat isteminin kabûlü, ancak isnat olunan fiilin doğru olup almadığının anlaşılmasında kamu yararı bulunmasına veya şikâyetçinin ispata râzı olmasına bağlıdır.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
SOSYAL VE İKTİSADİ HAKLAR VE ÖDEVLER
I. Ailenin korunması.

MADDE 35.- Aile Türk toplumunun temelidir.
Devlet ve diğer kamu tüzel kişileri, ailenin, ananın ve çocuğun korunması için gerekli tedbirleri alır ve teşkilâtı kurar.
 
II. Mülkiyet hakkı.
a) Mülkiyete ait genel kural.

MADDE 36.- Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.
Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir.
Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz.
b) Toprak mülkiyeti.

MADDE 37.- Devlet, toprağın verimli olarak işletilmesini gerçekleştirmek ve topraksız olan veya yeter toprağı bulunmıyan çiftçiye toprak sağlamak amaçlarıyla gereken tedbirleri alır. Kanun, bu amaçlarla, değişik tarım bölgelerine ve çeşitlerine göre toprağın genişliğini gösterebilir. Devlet, çiftçinin işletme araçlarına sahip olmasını kolaylaştırır.
Toprak dağıtımı, ormanların küçülmesi veya diğer toprak servetlerinin azalması sonucunu doğuramaz.
 
c) Kamulaştırma.

MADDE 38.- (Özgün hali) Devlet ve kamu tüzel kişileri, kamu yararının gerektirdiği hallerde, gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların, kanunda gösterilen esas ve usullere göre, tamamını veya bir kısmını kamulaştırmaya veya bunlar üzerinde idari irtifaklar kurmaya yetkilidir.
Çiftçinin topraklandırılması, ormanların devletleştirilmesi, yeni orman yetiştirilmesi ve iskân projelerinin gerçekleştirilmesi amaçlarıyla kamulaştırılan toprak bedellerinin ödeme şekli kanunla gösterilir. Kanunun taksitle ödemeyi öngördüğü hallerde, ödeme süresi on yılı aşamaz. Bu takdirde, taksitler eşit olarak ödenir ve kanunla gösterilen faiz haddine bağlanır.
Kamulaştırılan topraktan, o toprağı doğrudan doğruya işleten çiftçinin hakkaniyetli ölçüler içerisinde geçinebilmesi için zarurî olan ve kanunla gösterilen kısmının ve küçük çiftçinin kamulaştırılan toprağının bedeli herhalde peşin ödenir.
c) Kamulaştırma.

MADDE 38.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )
Devlet ve kamu tüzel kişileri, kamu yararının gerektirdiği hallerde, karşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette bulunan taşınmaz malları, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, tamamını veya bir kısmını kamulaştırmaya veya bunlar üzerinde idarî irtifaklar kurmaya yetkilidir.
Ödenecek karşılık, taşınmaz malın tamamının kamulaştırılması halinde o malın malikinin kanunda gösterilecek usul ve şekle uygun olarak bildireceği vergi değerini; kısmen kamulaştırmalarda da, vergi değerinin kamulaştırılan kısma düşen miktarını aşamaz.( )
Kamulaştırılan taşınmaz mal karşılığının vergi değerinden az takdir edilmesi halinde malikin itiraz ve dava hakkı saklıdır.( )
Çiftçinin topraklandırılması, ormanların Devletleştirilmesi, yeni orman yetiştirilmesi ve iskân projelerinin gerçekleştirilmesi amaçlarıyla kamulaştırılan taşınmaz mal ve kıyıların korunması ve turizm amacıyla kamulaştırılan toprak bedellerinin ödeme şekli kanunla gösterilir.
Kanunun taksitle ödemeyi öngördüğü hallerde çiftçinin topraklandırılması, ormanların Devletleştirilmesi, yeni orman yetiştirilmesi ve iskân projelerinin gerçekleştirilmesi için konulacak süre yirmi yılı; kıyıların korunması ve turizm amacıyla yapılacak kamulaştırmalarda ise bu süre on yılı aşamaz. Bu takdirde, taksitler eşit olarak ödenir ve kanunla gösterilen faiz haddine bağlanır.
Kamulaştırılan topraktan, o toprağı doğrudan doğruya işleten çiftçinin hakkaniyet ölçüleri içinde geçinebilmesi için zaruri olan ve kanunla gösterilen kısmın ve küçük çiftçinin kamulaştırılan toprağının bedeli her halde peşin ödenir.
d) Devletleştirme.

MADDE 39.- Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüsler kamu yararının gerektirdiği hallerde, gerçek karşılığı kanunda gösterilen şekilde ödenmek şartıyla devletleştirilebilir. Kanunun taksitle ödemeyi öngördüğü hallerde, ödeme süresi on yılı aşamaz ve taksitler eşit olarak ödenir; bu taksitler, kanunla gösterilen faiz haddine bağlanır.
III. Çalışma ve sözleşme hürriyeti.

MADDE 40.- Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmak serbesttir.
Kanun, bu hürriyetleri, ancak kamu yararı amacıyla sınırlayabilir.
Devlet, özel teşebbüslerin millî iktisadın gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlıyacak tedbirleri alır.
IV. İktisadî ve sosyal hayatın düzeni.

MADDE 41.- İktisadî ve sosyal hayat, adâlete, tam çalışma esasına ve herkes için insanlık haysiyetine yaraşır bir yaşayış seviyesi sağlanması amacına göre düzenlenir.
İktisadî, sosyal ve kültürel kalkınmayı demokratik yollarla gerçekleştirmek; bu maksatla, millî tasarrufu artırmak, yatırımları toplum yararının gerektirdiği önceliklere yöneltmek ve kalkınma planlarını yapmak Devletin ödevidir.
V. Çalışma ile ilgili hükümler.
a) Çalışma hakkı ve ödevi.

MADDE 42.- Çalışma herkesin hakkı ve ödevidir.
Devlet, çalışanların insanca yaşaması ve çalışma hayatının kararlılık içinde gelişmesi için, sosyal, iktisadî ve malî tedbirlerle çalışanları korur ve çalışmayı destekler; işsizliği önleyici tedbirleri alır.
Angarya yasaktır.
Memleket ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda vatandaşlık ödevi niteliği alan beden veya fikir çalışmalarının şekil ve şartları, demokratik esaslara uygun olarak kanunla düzenlenir.
b) Çalışma şartları.
MADDE 43.- Kimse, yaşına, gücüne ve cinsiyetine uygun olmıyan bir işte çalıştırılamaz.
Çocuklar, gençler ve kadınlar, çalışma şartları bakımından özel olarak korunur.
c) Dinlenme hakkı.
MADDE 44.- Her çalışan dinlenme hakkına sahiptir.
Ücretli hafta ve bayram tâtili ve ücretli yıllık izin hakkı kanunla düzenlenir.
d) Ücrette adâlet sağlanması.
MADDE 45.- Devlet, çalışanların, yaptıkları işe uygun ve insanlık haysiyetine yaraşır bir yaşayış seviyesi sağlamalarına elverişli adâletli bir ücret elde etmeleri için gerekli tedbirleri alır.
e) Sendika kurma hakkı.

MADDE 46.- (Özgün hali) Çalışanlar ve işverenler, önceden izin almaksızın, sendikalar ve sendika birlikleri kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten ayrılma hakkına sahiptirler.
İşçi niteliği taşımıyan kamu hizmetli görevlilerinin bu alandaki hakları kanunla düzenlenir.
Sendika ve sendika birliklerinin tüzükleri, yönetim ve işleyişleri demokratik esaslara aykırı olamaz.
e) Sendika kurma hakkı.

MADDE 46- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )
İşçiler ve işverenler, önceden izin almaksızın, sendikalar ve sendika birlikleri kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten ayrılma hakkına sahiptirler. Bu hakların kullanılışında uygulanacak şekil ve usuller kanunda gösterilir. Kanun, Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğünün, millî güvenliğin, kamu düzeninin ve genel ahlâkın korunması maksadıyla sınırlar koyabilir.
Sendikalar ve sendika birliklerinin tüzükleri, yönetim ve işleyişleri demokratik esaslara aykırı olamaz.
f) Toplu sözleşme ve grev hakkı.

MADDE 47.- İşçiler, işverenlerle olan münasebetlerinde, iktisadî ve sosyal durumlarını korumak veya düzeltmek amacıyla toplu sözleşme ve grev haklarına sahiptirler.
Grev hakkının kullanılması ve istisnaları ve işverenlerin hakları kanunla düzenlenir.

VI. Sosyal güvenlik.

MADDE 48.- Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Bu hakkı sağlamak için sosyal sigortalar ve sosyal yardım teşkilâtı kurmak ve kurdurmak Devletin ödevlerindendir.

VII. Sağlık hakkı.
MADDE 49.- Devlet, herkesin beden ve ruh sağlığı içinde yaşıyabilmesini ve tıbbî bakım görmesini sağlamakla ödevlidir.
Devlet, yoksul veya dar gelirli ailelerin sağlık şartlarına uygun konut ihtiyaçlarını karşılayıcı tedbirleri alır.

VIII. Öğrenimin sağlanması.
MADDE 50.- Halkın öğrenim ve eğitim ihtiyaçlarını sağlama Devletin başta gelen ödevlerindendir.
İlköğrenim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için mecburîdir ve Devlet okullarında parasızdır.
Devlet, maddî imkânlardan yoksun başarılı öğrencilerin, en yüksek öğrenim derecelerine kadar çıkmalarını sağlama amacıyla burslar ve başka yollarla gerekli yardımları yapar.
Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları, topluma yararlı kılacak tedbirleri alır.
Devlet, tarih ve kültür değeri olan eser ve anıtların korunmasını sağlar.
 
IX. Kooperatifçiliği geliştirme.

MADDE 51.- Devlet, kooperatifçiliğin gelişmesini sağlıyacak tedbirleri alır.

X. Tarımın ve çiftçinin korunması.
MADDE 52.- Devlet, halkın gereği gibi beslenmesini, tarımsal üretimin toplumun yararına uygun olarak artırılmasını sağlamak, toprağın kaybolmasını önlemek, tarım ürünlerini ve tarımla uğraşanların emeğini değerlendirmek için gereken tedbirleri alır.
XI. Devletin iktisadî ve sosyal ödevlerinin sınırı.
MADDE 53.- Devlet, bu Bölümde belirtilen iktisadî ve sosyal amaçlara ulaşma ödevlerini, ancak iktisadî gelişme ile malî kaynaklarının yeterliği ölçüsünde yerine getirir.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
SİYASÎ HAKLAR VE ÖDEVLER
I. Vatandaşlık.

MADDE 54.- Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür.
Türk babanın veya Türk ananın çocuğu Türktür. Yabancı babadan ve Türk anadan olan çocuğun vatandaşlık durumu kanunla düzenlenir.
Vatandaşlık, kanunun gösterdiği şarlarla kazanılır ve ancak kanunda belirtilen hallerde kaybedilir.
Hiçbir Türk, vatana bağlılıkla bağdaşmıyan bir eylemde bulunmadıkça, vatandaşlıktan çıkarılamaz.
Vatandaşlıktan çıkarma ile ilgili karar ve işlemlere karşı yargı yolu kapatılamaz.

II. Seçme ve seçilme hakkı.
MADDE 55.- Vatandaşlar, kanunda gösterilen şartlara uygun olarak, seçme ve seçilme hakkına sahiptir.
Seçimler, serbest, eşit, gizli, tek dereceli genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre yapılır.

III. Siyasî partilerle ilgili hükümler.
a) Parti kurma hakkı ve partiIerin siyasî hayattaki yeri.
MADDE 56.- (Özgün hali) Vatandaşlar, siyasî parti kurma ve usûlüne göre partilere girme ve çıkma hakkına sahiptir.
Siyasî partiler, önceden izin almadan kurulur ve serbestçe faaliyette bulunurlar.
Siyasî partiler, ister iktidarda ister muhalefette olsunlar, demokratik siyasî hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır.
a) Parti kurma hakkı ve partiIerin siyasî hayattaki yeri.

MADDE 56.- Vatandaşlar, siyasî parti kurma ve usûlüne göre partilere girme ve çıkma hakkına sahiptir.
Siyasî partiler, önceden izin almadan kurulur ve serbestçe faaliyette bulunurlar.
Siyasî partiler, ister iktidar ister muhalefette olsunlar, demokratik siyasî hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır.
(Ek : 30/6/1971 - 1421 S. Kanun/md. 1) Son milletvekili genel seçimlerin muteber oy sayısının en az yüzde beşini alan veya bu seçimlerde Millet Meclisinde grup teşkil edecek sayıda milletvekilliği kazanmış bulunan siyasî partilere Devletçe yapılacak yardım kanunla düzenlenir.
b) Partilerin uyacakları esaslar.

MADDE 57.- (Özgün hali) Siyasî partilerin tüzükleri, programları ve faaliyetleri, insan hak ve hürriyetlerine dayanan demokratik ve lâik Cumhuriyet ilkelerine ve Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmezliği temel hükmüne uygun olmak zorundadır. Bunlara uymıyan partiler temelli kapatılır.
Siyasî partiler, gelir kaynakları ve giderleri hakkında Anayasa Mahkemesine hesap verirler.
Partilerin iç çalışmaları, faaliyetleri, Anayasa Mahkemesine ne suretle hesap verecekleri ve bu Mahkemece malî denetimlerinin nasıl yapılacağı, demokrasi esaslarına uygun olarak kanunla düzenlenir.
Siyasî partilerin kapatılması hakkındaki dâvalara Anayasa Mahkemesinde bakılır ve kapatma kararı ancak bu Mahkemece verilir.
b) Partilerin uyacakları esaslar.

MADDE 57.- (Değişik 2. ve 3. Fıkralar : 15/3/1973 - 1699 S. Kanun/md. 2)
Siyasî partilerin tüzükleri, programları ve faaliyetleri, insan hak ve hürriyetlerine dayanan demokratik ve lâik Cumhuriyet ilkelerine ve Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmezliği temel hükmüne uygun olmak zorundadır. Bunlara uymıyan partiler temelli kapatılır.
(Değişik : 2. ve 3. Fıkra) Partilerin iç çalışmaları faaliyetleri, Anayasa Mahkemesine hangi hallerde ve ne suretle hesap verecekleri ve bu mahkemece malî denetimlerin hangi hallerde ve nasıl yapılacağı, demokrasi esaslarına uygun olarak kanunla düzenlenir.
Siyasî partilerin kapatılması hakkındaki dâvalara Anayasa Mahkemesinde bakılır ve kapatma kararı ancak bu Mahkemece verilir.

IV. Kamu hizmetlerine girme hakkı.
a) Hizmete girme.

MADDE 58.- Her Türk, kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir.
Hizmete alınmada, ödevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayırım gözetilemez.
 b) Mal bildirimi.

MADDE 59.- Kamu hizmetine girenlerin mal bildiriminde bulunmaları kanunla düzenlenir. Yasama ve yürütme organlarında görev alanlar, bundan istisna edilemez.
 
V. Millî Savunma hak ve ödevi.

MADDE 60.- (Özgün hali) Yurt savunmasına katılma, her Türkün hakkı ve ödevidir. Bu ödev ve askerlik yükümü kanunla düzenlenir.
 
V. Vatan hizmeti.
 
MADDE 60.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )
Vatan hizmeti, her Türk'ün hakkı ve ödevidir. Bu ödevin, Silâhlı Kuvvetlerde veya kamu hizmetlerinde ne şekilde yerine getirileceği kanunla düzenlenir.

VI. Vergi ödevi.
MADDE 61.- (Özgün hali) Herkes, kamu giderlerini karışlamak üzere, malî gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür.
Vergi, resim ve harçlar ve benzeri malî yükümler ancak kanunla konulur.
 
Vl. Vergi ödevi.
 
MADDE 61.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )
Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, malî gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür.
Vergi, resim ve harçlar ve benzeri malî yükümler ancak kanunla konulur.
Kanunun belli ettiği yukarı ve aşağı hadler içinde kalmak, ölçü ve esaslara uygun olmak şartiyle, vergi, resim ve harçların muafiyet ve istisnalariyle nisbet ve hadlerine ilişkin hükümlerde değişiklik yapmaya, Bakanlar Kurulu yetkili kılınabilir.

VII. Dilekçe hakkı.

MADDE 62.- Vatandaşlar, kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında, tek başlarına veya topluca, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazı ile başvurma hakkına sahiptir.
Kendileriyle ilgili başvurmaların sonucu, dilekçe sahiplerine yazılı olarak bildirilir.

ÜÇÜNCÜ KISIM
CUMHURİYETİN TEMEL KURULUŞU
BİRİNCİ BÖLÜM
YASAMA
A) TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ

I. T.B.M.M. nin kuruluşu.
MADDE 63.- Türkiye Büyük Millet Meclisi, Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosundan kuruludur.
Meclisler, Anayasada gösterilen hallerde birlikte toplanır.

II. T.B.M.M. nin görev ve yetkileri.
a) Genel olarak.

MADDE 64.- (Özgün hali) Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak, Devletin bütçe ve kesin hesap kanun tasarılarını görüşmek ve kabûl etmek, para basılmasına, genel ve özel af ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar vermek, Türkiye Büyük Millet Meclisinin yetkilerindendir.
II. T.B.M. M. nin görev ve yetkileri.
a) Genel olarak.

MADDE 64.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )
Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak, Devletin bütçe ve kesin hesap kanun tasarılarını görüşmek ve kabul etmek, para basılmasına, genel ve özel af ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar vermek, Türkiye Büyük Millet Meclisinin yetkilerindendir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi kanunla, belli konularda, Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararnameler çıkarmak yetkisi verebilir. Yetki veren kanunda, çıkarılacak kararnamelerin amacı, kapsamı ve ilkeleriyle bu yetkiyi kullanma süresinin ve yürürlükten kaldırılacak kanun hükümlerinin açıkça gösterilmesi ve kanun hükmünde kararnamede de yetkinin hangi kanunla verilmiş olduğunun belirtilmesi lâzımdır.
Bu kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih de gösterilebilir. Kararnameler, Resmî Gazete'de yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur.
Yetki kanunları ve Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulan kararnameler, Anayasa'nın ve yasama meclisleri içtüzüklerinin kanunların görüşülmesi için koyduğu kurallara göre, ancak, komisyonlarda ve genel kurullarda diğer kanun tasarı ve tekliflerinden önce ve ivedilikle görüşülüp karara bağlanır.
Yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayan kararnameler, bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilen kararnameler bu kararın Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, bu değişikliklerin Resmî Gazetede yayımlandığı gün yürürlüğe girer.
Anayasa'nın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel hak ve hürriyetler ile dördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanun hükmünde kararnamelerle düzenlenemez. Anayasa Mahkemesi, bu kararnamelerin Anayasaya uygunluğunu da denetler.
b) Milletlerarası andlaşmaları uygun bulma.

MADDE 65.- Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı Devletlerle ve milletlerarası kurullarla yapılacak andlaşmaların onaylanması, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır.
İktisadî, ticarî veya teknik münasebetleri düzenliyen ve süresi bir yılı aşmıyan andlaşmalar, Devlet maliyesi bakımından bir yüklenme gerektirmemek, kişi hâllerine ve Türklerin yabancı memleketlerdeki mülkiyet haklarına dokunmamak şartıyla, yayınlanma ile yürürlüğe konabilir. Bu takdirde, bu andlaşmalar, yayımlarından başlıyarak iki ay içinde Türkiye Büyük Millet Meclisinin bilgisine sunulur.
Milletlerarası bir andlaşmaya dayanan uygulama andlaşmaları ile kanunun verdiği yetkiye dayanılarak yapılan iktisadî, ticarî, teknik veya idarî andlaşmaların Türkiye Büyük Millet Meclisince uygun bulunması zorunluğu yoktur; ancak, bu fıkraya göre yapılan iktisadî, ticarî veya özel kişilerin haklarını ilgilendiren andlaşmalar, yayımlanmadan yürürlüğe konulamaz.
Türk kanunlarına değişiklik getiren her türlü andlaşmaların yapılmasında 1 inci fıkra hükmü uygulanır.
Usûlüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında 149 uncu ve 151 inci maddeler gereğince Anayasa Mahkemesine başvurulamaz.
c) Silâhlı kuvvet kullanılmasına izin verme.

MADDE 66.- Milletlerarası hukukun meşru saydığı hallerde savaş hâli ilânına ve Türkiye'nin Taraf olduğu milletlerarası andlaşmaların veya milletlerarası nezaket kurallarının gerektirdiği haller dışında Türk Silâhlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine veya yabancı silâhlı kuvvetlerin Türkiye de bulunmasına izin verme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir.
Bu izin için, Meclisler, birlikte toplanarak karar verirler.
III. Millet Meclisi.
a) Kuruluş.

MADDE 67.- Millet Meclisi, genel oyla seçilen dörtyüzelli milletvekilinden kuruludur.
b) Milletvekili seçilme yeterliği.

MADDE 68.- (Özgün hali) Otuz yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir.
Türkçe okuyup yazma bilmiyenler, kısıtlılar, yükümlü olmasına ve muaf bulunmamasına rağmen muvazzaf askerlik hizmetini yapmıyanlar veya yapmış sayılmıyanlar ve kamu hizmetlerinden yasaklılar ile ağır hapis cezasını gerektiren bir suçtan dolayı kesin olarak hüküm giymiş olanlar ve -taksirli suçlar hariç olmak üzere- beş yıldan fazla hapis cezasiyle veya zimmet, ihtilâs, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflâs gibi yüz kızartıcı suçlardan biriyle kesin olarak hüküm giymiş olanlar, affa uğramış olsalar da, milletvekili seçilemezler.
Aday olmak, memurluktan çekilme şartına bağlanamaz. Seçim güvenliği bakımından hangi memurların ne gibi şartlarla aday olabilecekleri kanunla düzenlenir.
Hâkimler ile subay, askerî memur ve astsubaylar, mesleklerinden çekilmedikçe, aday olamazlar ve seçilemezler.

b) Milletvekili seçilme yeterliği.

MADDE 68.- (İlk Değişiklik : 6/11/1969-1188 S. Kanun/md. 1)
Otuz yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir.
Türkçe okuyup yazma bilmiyenler, kısıtlılar, yükümlü olmasına ve muaf bulunmamasına rağmen muvazzaf askerlik hizmetini yapmayanlar veya yapmış sayılmıyanlar ve kamu hizmetlerinden yasaklılar ile ağır hapis cezasını gerektiren bir suçtan dolayı kesin olarak hüküm giymiş olanlar ve -taksirli suçlar hariç olmak üzere- beş yıldan fazla hapis cezasiyle veya zimmet, ihtilâs, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas gibi yüz kızartıcı suçlardan biriyle kesin olarak hüküm giymiş olanlar, milletvekili seçilemezler.
Aday olmak, memurluktan çekilme şartına bağlanamaz. Seçim güvenliği bakımından hangi memurların ne gibi şartlarla aday olabilecekleri kanunla düzenlenir.
Hâkimler ile subay, askerî memur ve astsubaylar, mesleklerinden çekilmedikçe, aday olamazlar ve seçilemezler.
b) Milletvekili seçilme yeterliği.
MADDE 68.- (Son Değişiklik : 16/4/1974 - 1801 S. Kanun/md. 1 )
Otuz yaşını dolduran her Türk, milletvekili seçilebilir.
Türkçe okuyup yazma bilmiyenler, kısıtlılar, yükümlü olmasına ve muaf bulunmamasına rağmen muvazzaf askerlik hizmetini yapmıyanlar veya yapmış sayılmıyanlar ve kamu hizmetlerinden yasaklılar ile ağır hapis cezasını gerektiren bir suçtan dolayı kesin olarak hüküm giymiş olanlar ve -taksirli suçlar hariç olmak üzere- beş yıldan fazla hapis cezasiyle veya zimmet, ihtilâs, irtikâp, rüşvet hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflâs gibi yüz kızartıcı suçlardan biriyle kesin olarak hüküm giymiş olanlar, milletvekili seçilemezler.
Aday olmak, memurluktan çekilme şartına bağlanamaz. Seçim güvenliği bakımından hangi memurların ne gibi şartlarla aday olabilecekleri kanunla düzenlenir.
Hâkimler ile subay, askerî memur ve astsubaylar, mesleklerinden çekilmedikçe, aday olamazlar ve seçilemezler.
c) Millet Meclisinin seçim dönemi.

MADDE 69.- Millet Meclisi seçimleri dört yılda bir yapılır.
Meclis, bu süre dolmadan seçimin yenilenmesine karar verebilir. Süresi biten milletvekili yeniden seçilebilir.
Yenilenmesine karar verilen Meclisin yetkileri, yeni Meclisin seçilmesine kadar sürer.
IV. Cumhuriyet Senatosu.
a) Kuruluş.

MADDE 70.- Cumhuriyet Senatosu, genel oyla seçilen yüzelli üye ile Cumhurbaşkanınca seçilen onbeş üyeden kuruludur.
13 Aralık 1960 tarihli ve 157 sayılı Kanunun altında adları bulunan Millî Birlik Komitesi Başkanı ve üyeleri ile eski Cumhurbaşkanları, yaş kaydı gözetilmeksizin, Cumhuriyet Senatosunun tabiî üyesidirler. Tabiî üyeler, Cumhuriyet Senatosunun diğer üyelerinin tâbi oldukları hükümlere tâbidirler. Ancak, Haklarında bu Anayasanın 73 üncü maddesinin 1 inci ve 2 nci fıkraları ve 10 uncu geçici maddesinin 1 inci fıkrası hükümleri uygulanmaz. Tabiî üye olarak Cumhuriyet Senatosuna katıldıktan sonra bir siyasî partiye girenlerin tabiî üyelik sıfatı, partiye girişlerinden sonraki ilk Cumhuriyet Senatosu üyeliği seçimi tarihinde sona erer.
b) Cumhuriyet Senatosuna üye seçme hakkı.

MADDE 71.- Millet Meclisi seçimlerinde seçmen olan her Türk, Cumhuriyet Senatosu seçimlerinde de aynı şartlarla oy kullanır.
c) Cumhuriyet Senatosu üyeliğine seçilme yeterliği.

MADDE 72.- Kırk yaşını doldurmuş ve yüksek öğrenim yapmış bulunan ve milletvekili seçilmeye engel bir durumu olmıyan her Türk, Cumhuriyet Senatosuna üye seçilebilir.
Cumhurbaşkanınca seçilecek üyeler, çeşitli alanlarda seçkin hizmetleriyle tanınmış ve kırk yaşını bitirmiş kimselerden olur. Bunlardan en az onu bağımsızlar arasından seçilir.
d) Cumhuriyet Senatosu üyeliğinin süresi.

MADDE 73.- (Özgün hali) Cumhuriyet Senatosu üyeliğinin süresi altı yıldır. Süresi biten üyeler yeniden seçilebilir.
Cumhuriyet Senatosunun genel oyla ve Cumhurbaşkanınca seçilen üyelerinin üçte biri her iki yılda bir yenilenir.
Cumhurbaşkanınca seçilen üyelerin süresi biter veya bu üyeliklerde herhangi bir sebeple boşalma olursa, Cumhurbaşkanı, bir ay içinde yeni üyeleri seçer.
Boşalan bir üyeliğe seçilen kimse, yerine seçildiği üyenin süresini tamamlar.
d) Cumhuriyet Senatosu üyeliğinin süresi.
Madde 73.- (Değişik : 17/4/1970 - 1254 S. Kanun/md. 1 )
Cumhuriyet Senatosu üyeliğinin süresi altı yıldır. Süresi biten üyeler yeniden seçilebilir.
Cumhuriyet Senatosunun genel oyla ve Cumhurbaşkanınca seçilen üyelerinin üçte biri her iki yılda bir yenilenir.
Millet Meclisi genel Seçimlerinin yapılacağı yıla rastlıyan yenileme seçimleri, Millet Meclisi genel seçimleriyle birlikte ve rastlamıyanları ise, genel seçimlerden sonra gelen ikinci yılda, genel seçimler için kanunun belirttiği ayda yapılır.
74 üncü maddeye göre seçimlerin geriye bırakılması yahut 69 uncu veya 108 inci maddeye göre seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi hallerinde, Cumhuriyet Senatosunun yenileme seçimleri de Millet Meclisi seçimleriyle birlikte yapılmak üzere geriye bırakılmış veya öne alınmış olur. Bundan sonraki Cumhuriyet Senatosu yenileme seçimleri 3 üncü fıkra hükümlerine göre yapılır.
Cumhurbaşkanınca seçilen üyelerin süresi biter veya bu üyeliklerde her hangi bir sebeple boşalma olursa, Cumhurbaşkanı, bir ay içinde yeni üyeleri seçer.
Boşalan bir üyeliğe seçilen kimse, yerine seçildiği üyenin süresini tamamlar. 

V. T.B.M.M. seçimlerinin geriye bırakılması ve ara seçimleri.
MADDE 74.- Savaş sebebiyle yeni seçimlerin yapılmasına imkân görülmezse, seçimler kanunla bir yıl geriye bırakılabilir.
Meclislerin ara seçimleri her iki yılda bir Cumhuriyet Senatosu seçimiyle birlikte yapılır.
Millet Meclisi genel seçimlerine bir yıl kala ara seçimi yapılmaz.
VI. Seçimlerin genel yönetim ve denetimi.

MADDE 75.- Seçimler yargı organlarının genel yönetim ve denetimi altında yapılır. Seçimlerin başlamasından bitimine kadar, seçimin düzen içinde yönetimi ve dürüstlüğü ile ilgili bütün işlemleri yapma ve yaptırma, seçim süresince ve seçimden sonra seçim konularıyla ilgili bütün yolsuzlukları, şikâyet ve itirazları inceleme ve kesin karara bağlama ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin seçim tutanaklarını kabûl etme görevi Yüksek Seçim Kurulunundur.
Yüksek Seçim Kurulunun ve diğer seçim kurullarının görev ve yetkileri kanunla düzenlenir.
Yüksek Seçim Kurulu, yedi asıl ve dört yedek üyeden kuruludur. Üyelerin altısı Yargıtay, beşi Danıştay genel kurullarınca kendi üyeleri arasından üye tamsayılarının salt çoğunluğunun gizli oyu ile seçilir. Bu üyeler salt çoğunluk ve gizli oyla aralarından bir Başkan ve bir Başkanvekili seçerler
Yüksek Seçim Kuruluna Yargıtay ve Danıştaydan seçilmiş üyeler arasından adçekme ile ikişer yedek üye ayrılır. Yüksek Seçim Kurulu Başkan ve Başkanvekili adçekmeye girmezler.

B) MECLİSLERE AİT MÜŞTEREK HÜKÜMLER
I. T.B.M.M. üyeliğiyle ilgili hükümler.
a) Milletin temsili.

MADDE 76.- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, bütün Milleti temsil ederler.
b) Andiçme.

MADDE 77.- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri görevlerine başlarken şöyle and içerler:
«Devletin bağımsızlığını, vatanın ve milletin bütünlüğünü koruyacağıma; Milletin kayıtsız şartsız egemenliğine, demokratik ve lâik Cumhuriyet ilkelerine bağlı kalacağıma ve halkın mutluluğu için çalışacağıma namusum üzerine söz veririm.»
c) Üyelikle bağdaşmıyan işler.

MADDE 78.- İki Meclis üyeliği bir kişide birleşemez.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Devlet ve diğer kamu tüzel kişilerinde ve bunlara bağlı kuruluşlarda, Devletin veya diğer kamu tüzel kişilerinin doğrudan doğruya veya dolayısiyle katıldığı teşebbüs ve ortaklıklarda, kamu yararına çalışan derneklerden özel gelir kaynakları ve özel imkânları kanunla sağlanmış olanların yönetim kurullarında ve başka işlerinde görev alamazlar ve bunların herhangi bir yüklenme işini doğrudan doğruya veya dolayısiyle kabul edemezler.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, yürütme organının teklif, inha, atama veya onamasına bağlı resmî veya özel herhangi bir işle görevlendirilemezler. Bir üyenin belli konuda ve altı ayı aşmamak üzere Bakanlar Kurulunca verilecek geçici bir görevi kabûl edebilmesi, kendi Meclisinin kararına bağlıdır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği ile bağdaşamıyan diğer görev ve işler kanunla gösterilir.
d) Yasama dokunulmazlığı.

MADDE 79.- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden Mecliste ileri sürdükleri düşüncelerden ve bunları Meclis dışında tekrarlamak ve açığa vurmaktan sorumlu tutulamazlar.
Seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen bir Meclis üyesi, kendi Meclisinin kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz. Ağır cezayı gerektiren, suçüstü hali bu hükmün dışındadır; ancak, bu halde, yetkili makam durumu hemen ve doğrudan doğruya üyenin Meclisine bildirmek zorundadır.
Bir Meclis üyesi hakkında seçiminden önce veya sonra verilmiş bir ceza hükmünün yerine getirilmesi, üyelik sıfatının sona ermesine bırakılır. Üyelik süresince zamanaşımı işlemez.
Tekrar seçilen Meclis üyesi hakkındaki tâkibat, kendi Meclisinin yeniden dokunulmazlığını kaldırmasına bağlıdır.
Meclislerdeki siyasî parti gruplarınca, yasama dokunulmazlığı ile ilgili görüşme yapılamaz ve karar alınamaz.
e) Üyeliğin düşmesi.

MADDE 80.- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği, bir üyenin üye seçilmeye engel bir suçtan dolayı kesin olarak hüküm giymesi, çekilmesi, kısıtlanması, üyelikle bağdaşmıyan bir hizmet kabûl etmesi veya Meclis çalışmalarına izinsiz veya özürsüz ve aralıksız olarak bir ay katılmaması yüzünden üyeliğinin düştüğünün kendi Meclisince karara bağlanması hallerinde sona erer.
f) İptâl istemi.

MADDE 81.- Yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına veya üyeliğin düştüğüne Meclisçe karar verilmesi hallerinde, karar tarihinden başlıyarak bir hafta içinde, ilgili üye veya Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinden herhangi biri, bu kararın, Anayasa veya İçtüzük hükümlerine aykırılığı iddiasiyle iptâli için Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Anayasa Mahkemesi iptâl istemini onbeş gün içinde karara bağlar.
g) Ödenek ve yolluklar.

MADDE 82.- (Özgün hali) Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek ve yollukları kanunla düzenlenir. Ödeneğin aylık tutarı birinci derecedeki Devlet memurunun aylığını; yolluk da ödeneğin yarısını aşamaz.
Ödenek ve yollukların en çok üç aylığı önceden ödenebilir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin aylık ve ödeneklerine her ne suretle olursa olsun yapılacak zam ve ilâveler, ancak bu zam ve ilâveleri takibeden milletvekilleri genel seçiminden sonra uygulanır.
 
g) Ödenek ve yolluklar.
 
MADDE 82.- (Değişik : 30/6/1971 - 1421 S. Kanun/md. 2)
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek ve yollukları kanunla düzenlenir. Ödeneğin aylık tutarı en yüksek Devlet Memurunun almakta olduğu miktarı, yolluk da ödeneğin yarısını aşamaz.
Ödenek ve yollukların en çok üç aylığı önceden ödenebilir.
 
II. T.B.M.M. nin faaliyetiyle ilgili hükümler.
a) Toplanma ve tatil.

MADDE 83.- Türkiye Büyük Millet Meclisi, her yıl Kasım ayının ilk günü kendiliğinden toplanır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi yılda en çok beş ay tâtil yapabilir. Meclisler aynı zamanda tâtile girerler.
Türkiye Büyük Millet Meclisi, araverme veya tâtil sırasında, doğrudan doğruya veya Bakanlar Kurulunun istemi üzerine Cumhurbaşkanınca toplantıya çağrılır. Meclis başkanları da, kendi Meclislerini doğrudan doğruya veya üyelerinin beşte birinin istemi üzerine toplantıya çağırırlar.
Meclislerden biri toplantıya çağrılınca, diğeri kendiliğinden toplanır.
Araverme veya tâtil sırasında toplantıya çağırılan Meclisler, önce bu toplantıyı gerektiren konu üzerinde görüşme yaparlar.
b) Başkanlık Divanı.

MADDE 84.- Meclislerin Başkanlık Divanları o Meclisteki siyasî parti gruplarının kuvvetleri ölçüsünde Divana katılmalarını sağlıyacak şekilde kurulur.
Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu Başkanları, kendi Meclislerince üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ve gizli oy ile ikişer yıl için seçilirler; ilk iki oylamada bu çoğunluk sağlanamazsa, salt çoğunlukla yetinilir. Meclis Başkanlıkları için Meclisteki siyasî parti grupları aday gösteremezler.
Başkanlar ve Başkanvekilleri, üyesi bulundukları siyasî partilerin veya siyasî parti gruplarının Türkiye Büyük Millet Meclisinin içinde veya dışındaki faaliyetlerine ve görevlerinin yerine getirilmesini gerektiren haller dışında, Meclis tartışmalarına katılamazlar. Başkan oy kullanamaz.
Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşik toplantılarında Başkanlık Divanı Millet Meclisi Başkanlık Divanıdır.
 
c) İçtüzük, siyasî parti grupları ve kolluk işleri.

MADDE 85.- Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Meclisler, çalışmalarını, kendi yaptıkları İçtüzüklerin hükümlerine göre yürütürler.
İçtüzük hükümleri, siyasî parti gruplarının, Meclislerin bütün faaliyetlerine kuvvetleri oranında katılmalarını sağlıyacak yolda düzenlenir. Siyasî parti grupları, en az on üyeden meydana gelir.
Meclisler, kendi kolluk işlerini Başkanları eliyle düzenler ve yürütürler.
d) Toplantı ve karar yeter sayısı.

MADDE 86.- Her Meclis, üye tamsayısının salt çoğunluğuyla toplanır ve Anayasada başkaca hüküm yoksa, toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla karar verir.
Türkiye Büyük Millet Meclisinde toplantı yeter sayısı, her iki Meclis üye tamsayısı toplamının salt çoğunluğudur.
e) Görüşmelerin açıklığı ve yayınlanması.

MADDE 87.- Meclis görüşmeleri açıktır ve ilgili Meclisin tutanak dergisinde tam olarak yayımlanır.
Meclisler, İçtüzük hükümlerine uygun olarak kapalı oturumlar yapabilir; bu oturumlardaki görüşmelerin yayımı ilgili Meclisin kararına bağlıdır.
Meclislerdeki açık görüşmelerin her türlü vasıta ile yayımı önlenemez.
III. T.B.M.M. nin denetim yolları.

III. 
a) Genel olarak.

MADDE 88.- Soru, genel görüşme, Meclis soruşturması ve Meclis araştırması her iki Meclisin yetkilerindendir.
Meclis araştırması, belli bir konuda bilgi edinilmek için yapılan incelemeden ibarettir.
b) Gensoru.

MADDE 89.- (Özgün hali) Gensoru yetkisi yalnız Millet Meclisinindir.
Milletvekillerince veya bir siyasî parti grubunca verilen gensoru önergesinin gündeme alınıp alınmıyacağı, verilişinden sonraki ilk birleşimde görüşülür. Bu görüşmede, ancak önerge sahibi veya önerge sahiplerinden biri, siyasî parti grupları adına birer milletvekili Bakanlar Kurulu adına Başbakan veya bir Bakan konuşabilir.
Gündeme alma kararı ile birlikte gensorunun görüşülme günü de belli edilir.
Gensorunun görüşülmesi, gündeme alma kararı tarihinden başlıyarak iki gün geçmedikçe yapılamaz ve yedi günden sonraya bırakılamaz.
Gensoru görüşmeleri sırasında üyelerin verecekleri gerekçeli güvensizlik önergeleri veya Bakanlar Kurulunun güven isteği, bir tam gün geçtikten sonra oylanır.
Bakanlar Kurulunun veya bir Bakanın düşürülebilmesi, üye tamsayısının salt çoğunluğuyla olur.
b) Gensoru.

MADDE 89.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )
Gensoru yetkisi yalnız Millet Meclisinindir. Gensoru önergesi bir siyasî parti grubu adına veya en az 10 milletvekilin imzasiyle verilir.
Gensoru önergesinin gündeme alınıp alınmıyacağı, verilişinden sonraki üç birleşim içinde görüşülür. Bu görüşmede, ancak önerge sahiplerinden biri, siyasî parti grupları adına birer milletvekili, Bakanlar Kurulu adına Başbakan veya bir bakan konuşabilir.
Gensoru önergelerinin gerektiğinde önceden basılıp dağıtılmasına ve Meclis çalışmalarının dengeli olarak yürütülmesini düzenleyici hükümler İçtüzükte gösterilir.
Gündeme alma karariyle birlikte gensorunun görüşme günü de belli edilir.
Gensorunun görüşülmesi, gündeme alma kararı tarihinden başlayarak iki gün geçmedikçe yapılamaz ve yedi günden sonraya bırakılamaz.
Gensoru görüşmeleri sırasında üyelerin verecekleri gerekçeli güvensizlik önergeleri veya Bakanlar Kurulunun güven isteği, bir tam gün geçtikten sonra oylanır.
Bakanlar Kurulunun veya bir bakanın düşürülebilmesi, üye tamsayısının salt çoğunluğuyla olur.
c) Meclis soruşturması.

MADDE 90.- Başbakan veya Bakanlar hakkında yapılacak soruşturma istemleri, Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşik toplantısında görüşülür ve karara bağlanır.
Soruşturma, her iki Meclisten eşit sayıda seçilecek üyelerden kurulu komisyonca yürütülür.
 Yüce Divana sevk hususundaki karar birleşik toplantıda verilir.
Meclislerdeki siyasî parti gruplarında, Meclis soruşturması ile ilgili görüşme yapılamaz ve karar alınamaz.
C) KANUNLARIN YAPILMASI
 
I. Genel kurallar.
a) Kanun teklif etme yetkisi.

MADDE 91.- Kanun teklif etmeye, Bakanlar Kurulu ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri yetkilidirler.
Üyeler, kendi tekliflerini her iki Meclisin ilgili komisyonlarında savunabilirler.
b) Kanunların görüşülmesi ve kabûlü.
MADDE 92.- Kanun tasarı ve teklifleri önce Millet Meclisinde görüşülür.
Millet Meclisinde kabûl değiştirilerek kabûl veya reddedilen tasarı ve teklifler Cumhuriyet Senatosuna gönderilir.
Millet Meclisinde kabûl edilen metin, Cumhuriyet Senatosunca değişiklik yapılmadan kabûl edilirse, bu metin kanunlaşır.
Cumhuriyet Senatosu, kendisine gelen metni değiştirerek kabûl ederse, Millet Meclisinin bu değişikliği benimsemesi halinde metin kanunlaşır.
Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosundan gelen metni benimsemezse, her iki Meclisin ilgili komisyonlarından seçilecek eşit sayıdaki üyelerden bir karma komisyon kurulur. Bu komisyonun hazırladığı metin Millet Meclisine sunulur. Millet Meclisi, karma komisyonca veya Cumhuriyet Senatosunca veya daha önce kendisince hazırlanmış olan metinlerden birini olduğu gibi kabûl etmek zorundadır. Cumhuriyet Senatosunda üye tamsayısının salt çoğunluğu ile kabûl edilmiş olan madde değişikliklerinde, Millet Meclisinin kendi ilk metnini benimsemesi için, üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu gereklidir. Bu halde açık oya başvurulur.
Millet Meclisinin reddettiği bir tasarı veya teklif, Cumhuriyet Senatosunca da reddedilirse, düşer.
Millet Meclisinin reddettiği bir tasarı veya teklif, Cumhuriyet Senatosunca olduğu gibi veya değiştirilerek kabûl edilirse, Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosunun kabûl ettiği metni yeniden görüşür. Cumhuriyet Senatosunun metni Millet Meclisince benimsenirse kanunlaşır; reddedilirse, tasarı veya teklif düşer; Cumhuriyet Senatosundan gelen metin Millet Meclisince değiştirilerek kabûl edilirse, 5 inci fıkra hükümleri uygulanır.
Cumhuriyet Senatosunca üye tamsayısının salt çoğunluğu ile tümü reddedilen bir metnin Millet Meclisi tarafından kabûlü için, üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu lâzımdır. Bu halde, açık oya başvurulur.
Cumhuriyet Senatosunca üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile tümü reddedilen bir metnin kanunlaşabilmesi, Millet Meclisi tarafından üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile kabûl edilmesine bağlıdır. Bu halde açık oya başvurulur.
Cumhuriyet Senatosu, kendisine gönderilen bir metni, Millet Meclisi komisyonlarında ve genel kurulundaki görüşme süresini aşmıyan bir süre içinde karara bağlar; bu süre üç ayı geçemez ve ivedilik hallerinde onbeş günden, ivedi olmıyan hallerde bir aydan kısa olamaz. Bu süreler içinde karara bağlanmıyan metinler, Cumhuriyet Senatosunca, Millet Meclisinden gelen şekliyle kabûl edilmiş sayılır. Bu fıkrada belirtilen süreler Meclislerin tatili devamınca işlemez.
Yasama Meclislerinin ve mahallî idarelerin seçimleri ve siyasî partilerle ilgili tasarı ve tekliflerin kabûl veya reddinde yukarıdaki fıkralar hükümleri uygulanır. Ancak, karma komisyon kurulmasını gerektiren hallerde, karma komisyonun raporu, Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşik toplantısında görüşülür ve karara bağlanır; Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşik toplantısında Millet Meclisinin ilk metninin kabûlü için üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu lâzımdır. 8 inci ve 9 uncu fıkralar hükümleri saklıdır.
 
c) Kanunların Cumhurbaşkanınca yayınlanması.
MADDE 93.- Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince kabûl edilen kanunları on gün içinde yayınlar; uygun bulmadığı kanunu, bir daha görüşülmek üzere, bu hususta gösterdiği gerekçe ile birlikte, aynı süre içinde Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderir. Bütçe kanunları ve Anayasa bu hükmün dışındadır. Türkiye Büyük Millet Meclisi geri gönderilen kanunu yine kabûl ederse, kanun Cumhurbaşkanınca yayınlanır.
II. Bütçenin görüşülmesi ve kabûlü; gider artırıcı ve gelir azaltıcı teklifler.

MADDE 94.- Genel ve katma bütçe tasarıları ile millî bütçe tahminlerini gösteren rapor, malî yılbaşından en az üç ay önce, Bakanlar Kurulu tarafından, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur.
Bu tasarılar ve rapor, otuzbeş milletvekiliyle onbeş Cumhuriyet Senatosu üyesinden kurulu bir karma komisyona verilir. Bu komisyonun kuruluşunda, iktidar grubuna veya gruplarına en az otuz üye verilmek şartıyla, siyasî parti gruplarının ve bağımsızların oranlarına göre temsili göz önünde tutulur.
Karma komisyonun en çok sekiz hafta içinde kabûl edeceği metin, önce Cumhuriyet Senatosunda görüşülür ve engeç on gün içinde karara bağlanır.
Cumhuriyet Senatosunca kabûl edilen metin, en geç bir hafta içinde yeniden görüşülmek üzere, karma komisyona verilir. Karma komisyonun kabûl ettiği son metin Millet Meclisinde görüşülür ve malî yılbaşına kadar karara bağlanır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Meclislerinin genel kurullarında Bakanlık ve daire bütçeleriyle katma bütçeler hakkındaki düşüncelerini, her bütçenin tümü üzerindeki görüşmeler sırasında açıklarlar; bölümler ve değişiklik önergeleri, üzerlerinde ayrıca görüşme yapılmaksızın okunur ve oya konur.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, bütçe kanunu tasar

İKİNCİ BÖLÜM

YÜRÜTME

A- CUMHURBAŞKANI

I- Seçimi ve tarafsızlığı.

MADDE 95.- Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince, kırk yaşını doldurmuş ve yüksek öğrenim yapmış kendi üyeleri arasından, üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile ve gizli oyla yedi yıllık bir süre için seçilir; ilk iki oylamada bu çoğunluk sağlanamazsa, salt çoğunlukla yetinilir.

Bir kimse arka arkaya iki defa Cumhurbaşkanı seçilemez.

Cumhurbaşkanı seçilenin partisi ile ilişiği kesilir ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği sıfatı sona erer.

II. Andiçmesi.

MADDE 96.- Cumhurbaşkanı, görevine başlarken Türkiye Büyük Millet Meclisi önünde şöyle and içer:

«Cumhurbaşkanı sıfatiyle, Türk Devletinin bağımsızlığına, vatanın ve Milletin bütünlüğüne yönelecek her tehlikeye karşı koyacağıma; Milletin kayıtsız şartsız egemenliğini ve Anayasayı sayacağıma ve savunacağıma; İnsan haklarına dayanan demokrasi ve hukuk devleti ilkelerinden ve tarafsızlıktan ayrılmıyacağıma; Türkiye Cumhuriyetinin şan ve şerefini koruyup yüceltmek ve üzerime aldığım görevi yerine getirmek için bütün gücümle ve varlığımla çalışacağıma namusum üzerine söz veririm.»

III. Görev ve yetkileri.

MADDE 97.- Cumhurbaşkanı Devletin başıdır. Bu sıfatla, Türkiye Cumhuriyetini ve Milletin birliğini temsil eder.

Cumhurbaşkanı, gerekli gördükçe, Bakanlar Kuruluna başkanlık eder; yabancı Devletlere Türk Devletinin temsilcilerini gönderir ve Türkiyeye gönderilen yabancı Devlet temsilcilerini kabûl eder; milletlerarası andlaşmaları onaylar ve yayınlar; sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle belirli kişilerin cezalarını hafifletebilir veya kaldırabilir.

IV. Sorumsuzluğu.

MADDE 98.- Cumhurbaşkanı, göreviyle ilgili işlemlerinden sorumlu değildir.

Cumhurbaşkanının bütün kararları, Başbakan ve ilgili Bakanlarca imzalanır. Bu kararlardan Başbakan ile ilgili Bakan sorumludur.

V. Sorumluluğu.

MADDE 99.- Cumhurbaşkanı, vatan hainliğinden dolayı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az üçte birinin teklifi üzerine, üye tamsayısının en az üçte ikisinin Meclislerin birleşik toplantısında vereceği kararla suçlandırılır.

 

Vl. Cumhurbaşkanına vekillik etme.

MADDE 100.- Cumhurbaşkanının hastalık ve yurt dışına çıkma gibi sebeplerle geçici olarak görevinden ayrılması hallerinde, görevine dönmesine kadar; ölüm, çekilme veya başka bir sebeple Cumhurbaşkanı makamının boşalması halinde de yenisi seçilinceye kadar, Cumhuriyet Senatosu Başkanı Cumhurbaşkanlığına vekillik eder.

VII. Görevin sona ermesi ve yeni Cumhurbaşkanı seçimi.

MADDE 101.- Cumhurbaşkanının görev süresinin dolmasına onbeş gün kalınca veya Cumhurbaşkanlığı boşalınca, Türkiye Büyük Millet Meclisi yeni Cumhurbaşkanını seçer; Türkiye Büyük Millet Meclisi toplanık değilse, hemen toplantıya çağırılır.

B) BAKANLAR KURULU

I. Kuruluş.

MADDE 102.- Bakanlar Kurulu, Başbakan ve Bakanlardan kuruludur.

Başbakan, Cumhurbaşkanınca, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri arasından atanır.

Bakanlar, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri veya milletvekili seçilme yeterliğine sahibolanlar arasından Başbakanca seçilir ve Cumhurbaşkanınca atanır.

Il. İşe başlama ve güven oyu.

a) Göreve başlarken güven oyu.

MADDE 103.- Bakanlar Kurulunun listesi tam olarak Meclislere sunulur; Meclisler tâtilde ise toplantıya çağrılır.

Bakanlar kurulunun programı, kuruluşundan en geç bir hafta içinde Başbakan veya bir Bakan tarafından Meclislerde okunur ve Millet Meclisinde güven oyuna başvurulur. Güven oyu için görüşmeler, programın okunmasından iki tam gün geçtikten sonra başlar ve görüşmelerin bitiminden bir tam gün geçtikten sonra oylama yapılır.

   1. Görev sırasında güven oyu.

MADDE 104.- Başbakan, gerekli görürse, Bakanlar Kurulunda görüştükten sonra, Millet Meclisinden güven istiyebilir.

Güven istemi, Millet Meclisine bildirilmesinden bir tam gün geçmedikçe görüşülemez ve görüşmelerin bitiminden bir tam gün geçmedikçe oya konulamaz.

Güven istemi, ancak üye tamsayısının salt çoğunluğuyla reddedilebilir.

III. Görev ve siyasî sorumluluk.

MADDE 105.- Başbakan, Bakanlar Kurulunun başkanı olarak, Bakanlıklar arasında işbirliğini sağlar ve Hükûmetin genel siyasetinin yürütülmesini gözetir. Bakanlar Kurulu, bu siyasetin yürütülmesinden birlikte sorumludur.

Her bakan, kendi yetkisi içindeki işlerden ve emri altındakilerin eylem ve işlemlerinden ayrıca sorumludur.

Bakanlar, dokunulmazlık ve yasaklamalar bakımından Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleriyle aynı durumdadır.

IV. Bakanlıkların kurulması ve Bakanlar.

MADDE 106.- Bakanlıklar, kanunun koyduğu esaslara göre kurulur.

Açık olan Bakanlıklarla izinli veya özürlü olan bir Bakana, diğer bir Bakan geçici olarak vekillik eder. Ancak, bir Bakan birden fazlasına vekillik edemez.

Türkiye Büyük Millet Meclisi kararıyla Yüce Divana verilen bir Bakan, bakanlıktan düşer.

Herhangi bir sebeple boşalan Bakanlığa en geç onbeş gün içinde atanma yapılır.

V. Tüzükler.

MADDE 107.- Bakanlar Kurulu, kanunun uygulanmasını göstermek veya kanunun emrettiği işleri belirtmek üzere, kanunlara aykırı olmamak şartıyla ve Danıştayın incelemesinden geçirilerek, tüzükler çıkarabilir.

Tüzükler, Cumhurbaşkanınca imzalanır ve kanunlar gibi yayınlanır.

VI. Millet Meclisi seçimlerinin Cumhurbaşkanınca yenilenmesi.

MADDE 108.- Anayasanın 89 uncu ve 104 üncü maddeleri uyarınca verilen güvensizlik oyu sebebiyle, onsekiz aylık bir sûre içinde, Bakanlar Kurulu iki defa düşmüş ve üçüncü defa güvensizlik oyu verilmiş olursa, Başbakan, Cumhurbaşkanından, Millet Meclisi seçimlerinin yenilenmesini istiyebilir. Bu istek üzerine, Cumhurbaşkanı, Meclislerin Başkanlarına danışarak, seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. Yenilenme kararı Resmî Gazete'de yayınlanır ve hemen seçime gidilir.

VII. Seçimlerde geçici Bakanlar Kurulu.

MADDE 109.- Millet Meclisi genel seçimlerinden önce, Adâlet, İçişleri ve Ulaştırma Bakanları çekilir. Seçimin başlangıç tarihinden üç gün önce, seçim dönemi bitmeden seçimin yenilenmesine karar verilmesi halinde ise, bu karardan başlıyarak beş gün içinde, Başbakanca Türkiye Büyük Millet Meclisinin bağımsız üyeleri arasından yeni Adâlet, İçişleri ve Ulaştırma Bakanları atanır.

108 inci madde gereğince seçimlerin yenilenmesine karar verildiğinde Bakanlar çekilir ve Başbakan geçici bir Bakanlar Kurulu kurar.

Geçici Bakanlar Kuruluna, Adâlet, İçişleri ve Ulaştırma Bakanları Türkiye Büyük Millet Meclisindeki bağımsızlardan olmak üzere, Millet Meclisindeki siyasî parti gruplarından, bu Meclisteki oranlarına göre üye alınır.

Siyasî parti gruplarından alınacak üye sayısını, Millet Meclisi Başkanı tesbit ederek Başbakana bildirir. Teklif edilen Bakanlığı kabûl etmiyen veya sonradan çekilen partililer yerine, Türkiye Büyük Millet Meclisi içinden veya dışardan bağımsızlar atanır.

Geçici Bakanlar Kurulu, yenilenme kararının Resmî Gazete'de ilânından itibaren beş gün içinde kurulur.

Geçici Bakanlar Kurulu için güven oyuna başvurulmaz.

Geçici Bakanlar Kurulu, seçim süresince ve yeni Meclis toplanıncaya kadar vazife görür.

VIII. Millî savunma.

a) Başkomutanlık ve Genelkurmay Başkanlığı.

MADDE 110.- (Özgün hali) Başkomutanlık, Türkiye Büyük Millet Meclisinin mânevî varlığından ayrılmaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil olunur.

Millî güvenliğin sağlanmasından ve Silâhlı Kuvvetlerin savaşa hazırlanmasından, Türkiye Büyük Millet Meclisine karşı, Bakanlar Kurulu sorumludur.

Genelkurmay Başkanı, Silahlı Kuvvetlerin komutanıdır.

Genelkurmay Başkanı, Bakanlar Kurulunun teklifi üzerine, Cumhurbaşkanınca atanır; görev ve yetkileri kanunla düzenlenir.

Genelkurmay Başkanı, bu görev ve yetkilerinden dolayı Başbakana karşı sorumludur.

VIII. Millî savunma.

a) Başkomutanlık ve Genelkurmay Başkanlığı.

MADDE 110.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Başkomutanlık, Türkiye Büyük Millet Meclisinin mânevi varlığından ayrılmaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil olunur.

Millî güvenliğin sağlanmasından ve Silâhlı Kuvvetlerin savaşa hazırlanmasından, Türkiye Büyük Millet Meclisine karşı, Bakanlar Kurulu sorumludur.

Genelkurmay Başkanı, Silâhlı Kuvvetlerin komutanıdır.

Genelkurmay Başkanı, Bakanlar Kurulunun teklifi üzerine, Cumhurbaşkanınca atanır; görev ve yetkileri kanunla düzenlenir. Genelkurmay Başkanı, bu görev ve yetkilerinden dolayı Başbakana karşı sorumludur.

Millî Savunma Bakanlığının görev ve yetkileri, Genelkurmay Başkanlığı ve Kuvvet Komutanlıklariyle ilişkileri kanunla düzenlenir.

b) Millî Güvenlik Kurulu.

MADDE 111.- (Özgün hali) Millî Güvenlik Kurulu, kanunun gösterdiği Bakanlar ile Genelkurmay Başkanı ve kuvvet temsilcilerinden kuruludur.

Millî Güvenlik Kuruluna Cumhurbaşkanı Başkanlık eder; bulunmadığı zaman, bu görevi Başbakan yapar.

Millî Güvenlik Kurulu, millî güvenlik ile ilgili kararların alınmasında ve koordinasyonun sağlanmasında yardımcılık etmek üzere, gerekli temel görüşleri Bakanlar Kuruluna bildirir.

b) Millî Güvenlik Kurulu.

MADDE 111.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Millî Güvenlik Kurulu, Başbakan, Genelkurmay Başkanı ve kanunun gösterdiği bakanlar ile Kuvvet Komutanlarından kuruludur.

Millî Güvenlik Kuruluna Cumhurbaşkanı Başkanlık eder; bulunmadığı zaman, bu görevi Başbakan yapar.

Millî Güvenlik Kurulu, millî güvenlik ile ilgili kararların alınmasında ve koordinasyonun sağlanmasında gerekli temel görüşleri Bakanlar Kuruluna tavsiye eder.

C) İDARE

I. İdarenin esasları.

a) İdarenin bütünlüğü ve kamu tüzelkişiliği.

MADDE 112.- İdarenin kuruluş ve görevleri merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır.

İdare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir.

Kamu tüzel kişiliği, ancak kanunla veya kanunun açıkça verdiği yetkiye dayanılarak kurulur.

b) Yönetmelikler.

MADDE 113.- Bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve tüzüklerin uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla, yönetmelikler çıkarabilirler. Yönetmelikler Resmî Gazete ile yayınlanır.

c) Yargı denetimi.

MADDE 114.- (Özgün hali) İdarenin hiçbir eylem ve işlemi, hiçbir halde, yargı mercilerinin denetimi dışında bırakılamaz.

İdarenin işlemlerinden dolayı açılacak dâvalarda süre aşımı, yazılı bildirim tarihinden başlar.

İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.

c) Yargı yolu.

MADDE 114.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır.

Yargı yetkisi, yürütme görevinin kanunlarda gösterilen şekil ve esaslara uygun olarak yerine getirilmesini sınırlıyacak tarzda kullanılamaz. İdari eylem ve işlem niteliğinde yargı kararı verilemez.

İdarenin işlemlerinden dolayı açılacak dâvalarda süre aşımı, yazılı bildirim tarihinden başlar.

İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.

II. İdarenin kuruluşu.

a) Merkezî idare.

MADDE 115.- Türkiye, merkezî idare kuruluşu bakımından, coğrafya durumuna, iktisadî şartlara ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre, illere; iller de diğer kademeli bölümlere ayrılır.

İllerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır.

Belli kamu hizmetlerinin görülmesi amacıyla, birden çok ili içine alan çevrede, bu hizmetler için, yetki genişliğine sahip kuruluşlar meydana getirilebilir.

b) Mahallî idareler.

MADDE 116.- Mahallî idareler, il, belediye veya köy halkının müşterek mahallî ihtiyaçlarını karşılıyan ve genel karar organları halk tarafından seçilen kamu tüzel kişileridir.

Mahallî idarelerin seçimleri, kanunun gösterdiği zamanlarda ve 55 inci maddede yazılı esaslara göre yapılır.

Mahallî idarelerin seçilmiş organlarının organlık sıfatını kazanma ve kaybetmeleri konusundaki denetim, ancak yargı yolu ile olur.

Mahallî idarelerin kuruluşları, kendi aralarında birlik kurmaları, görevleri, yetkileri, maliye ve kolluk işleri ve merkezî idare ile karşılıklı bağ ve ilgileri kanunla düzenlenir. Bu idarelere, görevleri ile orantılı gelir kaynakları sağlanır.

III. Memurlarla ilgili hükümler.

a) Genel Kural.

MADDE 117.- Devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin, genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlü oldukları kamu hizmetlerinin gerektirdiği aslî ve sürekli görevler, memurlar eliyle görülür.

Memurların nitelikleri, atanmaları, ödev ve yetkileri, hakları ve yükümleri, aylık ve ödenekleri ve diğer özlük işleri kanunla düzenlenir.

b) Memur teminatı.

MADDE 118.- Memurlar ve kamu kurumu niteliğindeki meslek teşekkülleri mensupları hakkında yapılacak disiplin kovuşturmalarında, isnadolunan hususun ilgiliye açıkça ve yazılı olarak bildirilmesi, yazılı savunmasının istenmesi ve savunma için belli bir süre tanınması şarttır.

Bu esaslara uyulmadıkça disiplin cezası verilemez.

Disiplin kararları, yargı merciilerinin denetimi dışında bırakılamaz.

Asker kişiler hakkındaki hükümler saklıdır.

c) Memurların siyasî partilere girememesi.

MADDE 119.- (Özgün hali) Memurlar ve kamu iktisadî teşebbüslerinin yönetim ve denetim işlerinde çalışanlar ve kamu yararına çalışan derneklerden özel gelir kaynakları ve özel imkânları kanunla sağlanmış olanların merkez kurullarında görev alanlar, siyasî partilere üye olamazlar. Memurlar ve kamu iktisadî teşebbüslerinde çalışanlar, görevlerini yerine getirirken vatandaşlar arasında, siyasî kanaatlarından dolayı herhangi bir ayırım yapamazlar.

Bu esaslara aykırı hareketleri mahkeme hükmiyle sâbit olanlar, kamu hizmetinden temelli çıkarılır.

c) Memurların siyasî partilere ve sendikalara girememesi.

MADDE 119.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Memurlar ve Kamu İktisadi Teşebbüslerinin yönetim ve denetim işlerinde çalışanlar ve kamu yararına çalışan demeklerden özel gelir kaynakları ve özel imkânları kanunla sağlanmış olanların merkez kurullarında görev alanlar, siyasi, partilere ve sendikalara üye olamazlar. Memurlar ve Kamu İktisadi Teşebbüslerinde çalışanlar, görevlerini yerine getirirken, vatandaşlar arasında siyasi kanaatlerinden dolayı herhangi bir ayırım yapamazlar.

Bu esaslara aykırı hareketleri mahkeme hükmüyle sabit olanlar, kamu hizmetinden temelli çıkarılır.

İşçi niteliği taşımıyan kamu hizmetlilerinin meslekî menfaatlerini korumak ve geliştirmek amacını güden kuruluşların bağlı olacakları hükümler kanunla düzenlenir.

IV. Özerk kuruluşlar.

a) Üniversiteler.

MADDE 120.- (Özgün hali) Üniversiteler, ancak Devlet eliyle ve kanunla kurulur. Üniversiteler, bilimsel ve idarî özerkliğe sahip kamu tüzel kişileridir.

Üniversiteler, kendileri tarafından seçilen yetkili öğretim üyelerinden kurulu organları eliyle yönetilir ve denetlenir; özel kanuna göre kurulmuş Devlet Üniversiteleri hakkındaki hükümler saklıdır.

Üniversite organları, öğretim üyeleri ve yardımcıları, Üniversite dışındaki makamlarca, her ne suretle olursa olsun, görevlerinden uzaklaştırılamazlar.

Üniversite öğretim üyeleri ve yardımcıları serbestçe araştırma ve yayında bulunabilirler.

Üniversitelerin kuruluş ve işleyişleri, organları ve bunların seçimleri, görev ve yetkileri, öğretim ve araştırma görevlerinin Üniversite organlarınca denetlenmesi, bu esaslara göre kanunla düzenlenir.

Siyasî partilere üye olma yasağı, Üniversite öğretim üyeleri ve yardımcıları hakkında uygulanmaz. Ancak, bunlar partilerin genel merkezleri dışında yönetim görevi alamazlar.

IV. Özerk üniversite, tarafsız radyo - televizyon, haber ajansları.

a) Üniversiteler.

MADDE 120.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Üniversiteler, ancak Devlet eliyle ve kanunla kurulur. Üniversiteler, özerkliğe sahip kamu tüzel kişileridir. Üniversite özerkliği, bu maddede belirtilen hükümler içinde uygulanır ve bu özerklik, üniversite binalarında ve eklerinde suçların ve suçluların kovuşturulmasına engel olmaz.

Üniversiteler, Devletin gözetimi ve denetimi altında kendileri tarafından seçilen organları eliyle yönetilir. Özel kanuna göre kurulan Devlet üniversiteleri hakkındaki hükümler saklıdır.

Üniversite organları, öğretim üyeleri ve yardımcıları, üniversite dışındaki makamlarca, her ne suretle olursa olsun, görevlerinden uzaklaştırılamazlar. Son fıkra hükümleri saklıdır.

Üniversite öğretim üyeleri ve yardımcıları serbestçe araştırma ve yayında bulunabilirler.

Üniversitelerin kuruluş ve işleyişleri, organları ve bunların seçimleri, görev ve yetkileri, üniversiteler üzerinde Devletin gözetim ve denetim hakkını kullanma usulleri ve üniversite organlarının sorumluluğu, öğrenim ve öğretim hürriyetlerini engelleyici eylemleri önleme tedbirleri, üniversiteler arasında ihtiyaca göre öğretim üyeleri ve yardımcılarının görevlendirilmesinin sağlanması, öğrenim ve öğretimin hürriyet ve teminat içinde ve çağdaş bilim ve teknoloji gereklerine ve kalkınma plânı ilkelerine göre yürütülmesi esasları kanunla düzenlenir.

Üniversitelerin bütçeleri, genel ve katma bütçelerin bağlı olduğu esaslara uygun olarak yürürlüğe konulur ve denetlenir.

Üniversitelerle onlara bağlı fakülte, kurum ve kuruluşlarda öğrenim ve öğretim hürriyetlerinin tehlikeye düşmesi ve bu tehlikenin üniversite organlarınca giderilmemesi halinde Bakanlar Kurulu, ilgili üniversitelerin veya bu üniversiteye bağlı fakülte, kurum ve kuruluşların idaresine el koyar ve bu kararını hemen Türkiye Büyük Millet Meclisi Birleşik Toplantısının onamasına sunar. Hangi hallerin el koymayı gerektireceği, el koyma kararının ilân ve uygulanma usulleri ile süresi ve devamınca Bakanlar Kurulunun yetkilerinin nitelik ve kapsamı kanunla düzenlenir.

 

b) Radyo ve televizyonun idaresi ve haber ajansları.

MADDE 121.- (Özgün hali) Radyo ve televizyon istasyonlarının idaresi, özerk kamu tüzel kişiliği halinde, kanunla düzenlenir.

Her türlü radyo ve televizyon yayımları, tarafsızlık esaslarına göre yapılır.

Radyo ve televizyon idaresi, kültür ve eğitime yardımcılık görevinin gerektirdiği yetkilere sahip kılınır.

Devlet tarafından kurulan veya Devletten malî yardım alan haber ajanslarının tarafsızlığı esastır.

b) Radyo ve televizyonun idaresi ve haber ajansları.

MADDE 121.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Radyo ve televizyon istasyonları, ancak Devlet eliyle kurulur ve idareleri tarafsız bir kamu tüzel kişiliği halinde kanunla düzenlenir. Kanun, yönetim ve denetimde ve yönetim organlarının kuruluşunda tarafsızlık ilkesini bozacak hükümler koyamaz.

Her türlü radyo ve televizyon yayımları, tarafsızlık esaslarına göre yapılır.

Haber ve programların seçilmesinde, işlenmesinde ve sunulmasında ve kültür ve eğitime yardımcılık görevinin yerine getirilmesinde Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğünün, insan haklarına dayanan millî, demokratik, lâik ve sosyal Cumhuriyetin, millî güvenliğin ve genel ahlâkın gereklerine uyulması, haberlerin doğruluğunun sağlanması esasları ile organların seçimi, yetki, görev ve sorumlulukları kanunla düzenlenir.

Devlet tarafından kurulan veya Devletten malî yardım alan haber ajanslarının tarafsızlığı esastır.

V. Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları.

MADDE 122.- Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, kanunla meydana getirilir ve organları kendileri tarafından ve kendi üyeleri arasından seçilir.

İdare, seçilmiş organları, bir yargı mercii kararına dayanmaksızın, geçici veya sürekli olarak görevinden uzaklaştıramaz.

Meslek kuruluşlarının tüzükleri, yönetim ve işleyişleri demokratik esaslara aykırı olamaz.

VI. Olağanüstü yönetim usûlleri.

a) Olağanüstü haller.

MADDE 123.- Olağanüstü hallerde vatandaşlar için konulabilecek para, mal ve çalışma yükümleri ile bu hallerin ilânı, yürütülmesi ve kaldırılması ile ilgili usûller kanunla düzenlenir.

b) Sıkıyönetim.

MADDE 124.- (Özgün hali) Savaş hali, savaşı gerektirecek bir durumun başgöstermesi, ayaklanma olması veya vatan ve Cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli bir kalkışma olduğunu gösterir kesin belirtilerin meydana çıkması sebebiyle, Bakanlar Kurulu, süresi bir ayı aşmamak üzere, yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya her yerinde sıkıyönetim ilân edebilir ve bunu hemen, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onamasına sunar. Meclis, gerekli gördüğü zaman sıkıyönetim süresini kısaltabileceği gibi, tamamiyle de kaldırabilir. Meclisler toplanık değilse, hemen toplantıya çağırılır.

Sıkıyönetimin her defasında iki ayı aşmamak üzere uzatılması, Türkiye Büyük Millet Meclisinin kararına bağlıdır. Bu kararlar, Meclislerin birleşik toplantısında alınır.

Sıkıyönetim veya genel olarak savaş halinde, hangi hükümlerin uygulanacağı ve işlemlerin nasıl yürütüleceği, hürriyetlerin nasıl kayıtlanacağı veya durdurulacağı kanunla gösterilir.

b) Sıkıyönetim ve savaş hali.

MADDE 124.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Savaş hali, savaşı gerektirecek bir durumun başgöstermesi, ayaklanma olması veya vatan ve Cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli bir kalkışmanın veya ülkenin ve milletin bölünmezliğini içten veya dıştan tehlikeye düşüren veya Anayasanın tanıdığı hür demokratik düzeni veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelen yaygın şiddet hareketleri hakkında kesin belirtilerin ortaya çıkması sebebiyle Bakanlar Kurulu, süresi iki ayı aşmamak üzere, yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya her yerinde sıkıyönetim ilân edebilir ve bunu hemen, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onamasına sunar. Meclis gerekli gördüğü zaman, sıkıyönetim süresini kısaltabileceği gibi, tamamiyle de kaldırabilir. Meclisler toplanık değilse, hemen toplantıya çağırılır.

Sıkıyönetimin her defasında iki ayı aşmamak üzere uzatılması, Türkiye Büyük Millet Meclisinin kararına bağlıdır. Bu kararlar Meclislerin Birleşik toplantısında alınır.

Sıkıyönetim veya genel olarak savaş halinde, hangi hükümlerin uygulanacağı ve işlemlerin nasıl yürütüleceği, hürriyetlerin nasıl kayıtlanacağı veya durdurulacağı ve savaş veya savaşı gerektirecek bir durumun başgöstermesi halinde vatandaşlar için konulabilecek yükümler kanunla gösterilir.

VII. Kanunsuz emir.

MADDE 125.- Kamu hizmetlerinde herhangi bir sıfat ve suretle çalışmakta olan kimse, üstünden aldığı emri, yönetmelik, tüzük, kanun veya Anayasa hükümlerine aykırı görürse, yerine getirmez ve bu aykırılığı o emri verene bildirir. Ancak üstü emrinde ısrar eder ve bu emrini yazı ile yenilerse, emir yerine getirilir; bu halde, emri yerine getiren sorumlu olmaz.

Konusu suç teşkil eden emir, hiçbir suretle yerine getirilemez; yerine getiren kimse sorumluluktan kurtulamaz.

Askerî hizmetlerin görülmesi ve acele hallerde kamu düzeni ve kamu güvenliğinin korunması için kanunla gösterilen istisnalar saklıdır.

D) İKTİSADÎ VE MALÎ HÜKÜMLER

I. Bütçe.

MADDE 126.- Devletin ve kamu iktisadî teşebbüsleri dışındaki kamu tüzel kişilerinin harcamaları yıllık bütçelerle yapılır.

Kanun, kalkınma plânları ile ilgili yatırımlar veya bir yıldan fazla sürecek iş ve hizmetler için özel süre ve usûller koyabilir.

Genel ve katma bütçelerin nasıl yapılacağı ve uygulanacağı kanunla gösterilir. Bütçe kanununa bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz.

II. Sayıştay; kamu iktisadi teşebbüslerinin denetlenmesi.

MADDE 127.- (Özgün hali) Sayıştay, genel ve katma bütçeli dairelerin bütün gelir ve giderleri ile mallarını Türkiye Büyük Millet Meclisi adına denetlemek ve sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlamak ve kanunlarla verilen inceleme, denetleme ve hükme bağlama işlerini yapmakla görevlidir.

Sayıştayın kuruluşu, işleyişi, denetim usûlleri, mensuplarının nitelikleri, atanmaları, ödev ve yetkileri, hakları ve yükümleri ve diğer özlük işleri, Başkan ve üyelerinin teminatı kanunla düzenlenir.

Kamu iktisadî teşebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesi kanunla düzenlenir.

II. Sayıştay; Silâhlı Kuvvetlerin mallarının ve kamu iktisadi teşebbüslerinin denetlenmesi.

MADDE 127.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Sayıştay, genel ve katma bütçeli dairelerin bütün gelir ve giderleri ile mallarını Türkiye Büyük Millet Meclisi adına denetlemek ve sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlamak ve kanunlarla verilen inceleme, denetleme ve hükme bağlama işlerini yapmakla görevlidir.

Sayıştayın kuruluşu, işleyişi, denetim usulleri, mensuplarının nitelikleri, atanmaları, ödev ve yetkileri hakları ve yükümleri ve diğer özlük işleri Başkan ve üyelerinin teminatı kanunla düzenlenir.

Silâhlı Kuvvetler elinde bulunan devlet mallarının Türkiye Büyük Millet Meclisi adına denetlenmesi usulleri, millî savunma hizmetlerinin gerektirdiği gizlilik esaslarına uygun olarak kanunla düzenlenir.

Kamu İktisadi Teşebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesi kanunla düzenlenir.

III. Kesin hesaplar.

MADDE 128.- Kesin hesap kanunu tasarıları, kanunda daha kısa bir süre kabul edilmemiş ise, ilgili oldukları mali yılın sonundan başlıyarak en geç bir yıl sonra, Bakanlar Kurulunca, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur. Sayıştay, genel uygunluk bildirimini, ilişkin olduğu kesin hesap kanunu tasarısının verilmesinden başlıyarak en geç altı ay içinde Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar.

IV. Kalkınma.

a) Kalkınma plânı ve Devlet Plânlama Teşkilâtı.

MADDE 129.- İktisadî, sosyal ve kültürel kalkınma plâna bağlanır. Kalkınma bu plâna göre gerçekleştirilir.

Devlet Plânlama Teşkilâtının kuruluş ve görevleri, plânın hazırlanmasında, yürürlüğe konmasında, uygulanmasında ve değiştirilmesinde gözetilecek esaslar ve plânın bütünlüğünü bozacak değişikliklerin önlenmesini sağlıyacak tedbirler özel kanunla düzenlenir.

b) Tabiî servet kaynaklarının aranması ve işletilmesi.

MADDE 130.- Tabiî servetler ve kaynakları, Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır. Bunların aranması ve işletilmesi hakkı Devlete aittir. Arama ve işletmenin Devletin özel teşebbüsle birleşmesi suretiyle veya doğrudan doğruya özel teşebbüs eliyle yapılması, kanunun açık iznine bağlıdır.

c) Ormanların korunması ve geliştirilmesi.

MADDE 131.- (Özgün hali) Devlet, ormanların korunması ve ormanlık sahaların genişletilmesi için gerekli kanunları koyar ve tedbirleri alır. Bütün ormanların gözetimi Devlete aittir.

Devlet ormanları, kanuna göre Devletçe yönetilir ve işletilir. Devlet ormanlarının mülkiyeti, yönetimi ve işletilmesi özel kişilere devrolunamaz. Bu ormanlar, zamanaşımıyla mülk edinilemez ve kamu yararı dışında irtifak hakkına konu olamaz.

Ormanlara zarar verebilecek hiçbir faaliyet ve eyleme müsaade edilemez.

Ormanlar içinde veya hemen yakınında oturan halkın kalkındırılması ve ormanı koruma bakımından gerekirse, başka yere yerleştirilmesi kanunla düzenlenir.

Yanan ormanların yerinde yeni orman yetiştirilir ve bu yerlerde başka çeşit tarım ve hayvancılık yapılamaz.

Orman suçları için genel af çıkarılamaz; ormanların tahribine yol açacak hiçbir siyasî propaganda yapılamaz.

c) Ormanların ve orman köylüsünün korunması, ormanların geliştirilmesi.

Madde 131- (Değişik : 17/4/1970 - 1255 S. Kanun/md. 1 )

Devlet, ormanların korunması ve ormanlık sahaların genişletilmesi için gerekli kanunları koyar ve tedbirleri alır. Bütün ormanların gözetimi Devlete aittir.

Devlet ormanları, kanuna göre Devletçe yönetilir ve işletilir. Devlet ormanlarının mülkiyeti, yönetimi ve işletilmesi özel kişilere devrolunamaz. Bu ormanlar, zamanaşımıyla mülk edinilemez ve kamu yararı dışında irtifak hakkına konu olamaz.

Ormanlara zarar verebilecek hiçbir faaliyet ve eyleme müsaade edilemez.

Ormanlar içinde veya hemen yakınında oturan halkın kalkındırılması ve ormanı koruma bakımından, ormanın gözetilmesinde ve işletilmesinde Devletle bu halkın işbirliği yapmasını sağlayıcı tedbirler ve gereken hallerde başka yere yerleştirme kanunla düzenlenir.

Anayasa'nın yürürlüğe girdiği tarihten önce bilim ve fen bakımından orman niteliğini tam olarak kaybetmiş olan tarla, bağ, meyvalık, zeytinlik gibi çeşitli tarım alanlarında veya hayvancılıkta kullanılmasında yarar bulunan topraklarla şehir, kasaba ve köy yapılarının toplu olarak bulunduğu yerler dışında orman sınırlarında hiçbir daraltma yapılamaz. Yanan ormanların yerinde yeni orman yetiştirilir ve bu yerlerde başka çeşit tarım ve hayvancılık yapılamaz.

Ormanların tahribedilmesine yol açan hiçbir siyasî propaganda yapılamaz.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

YARGI

A) GENEL HÜKÜMLER

I. Mahkemelerin bağımsızlığı.

MADDE 132.- Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna, hukuka ve vicdanî kanaatlarına göre hüküm verirler.

Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve tâlimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz.

Görülmekte olan bir dâva hakkında Yasama Meclislerinde yargı yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz. Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez.

II. Hâkimlik teminatı.

MADDE 133.- Hâkimler azlolunamaz. Kendileri istemedikçe, Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz; bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de olsa, aylıklarından yoksun kılınamaz.

Meslekten çıkarılmayı gerektiren bir suçtan dolayı hüküm giymiş olanlarla görevini sağlık bakımından yerine getiremiyeceği kesin olarak anlaşılanlar ve meslekte kalmalarının caiz olmadığına karar verilenler hakkında kanundaki istisnalar saklıdır.

III. Hâkimlik mesleği.

MADDE 134.- (Özgün hali) Hâkimlerin nitelikleri, atanmaları, hakları ve ödevleri, aylık ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin veya görev yerlerinin geçici veya sürekli olarak değiştirilmesi, haklarında disiplin kovuşturması açılması ve disiplin cezası verilmesi, görevleriyle ilgili suçlarından dolayı soruşturma yapılmasına ve yargılanmalarına karar verilmesi meslekten çıkarılmayı gerektiren suçluluk veya yetersizlik halleri ve diğer özlük

işleri, mahkemelerin bağımsızlığı esasına göre, kanunla düzenlenir.

Hâkimler altmışbeş yaşını bitirinceye kadar hizmet görürler. Askeri hâkimlerin yaş haddi kanunla belli edilir.

Hâkimler, kanunda belirtilenlerden başka, genel ve özel hiçbir görev alamazlar.

III. Hâkimlik mesleği.

MADDE 134.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Hâkimlerin nitelikleri, atanmaları, hakları ve ödevleri, aylık ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin veya görev yerlerinin geçici veya sürekli olarak değiştirilmesi, haklarında disiplin kovuşturması açılması ve disiplin cezası verilmesi, görevleriyle ilgili suçlarından dolayı soruşturma yapılmasına ve yargılanmalarına karar verilmesi, meslekten çıkarılmayı gerektiren suçluluk veya yetersizlik halleri ve diğer özlük işleri, mahkemelerin bağımsızlığı esasına göre, kanunla düzenlenir.

Hâkimler altmışbeş yaşını bitirinceye kadar hizmet görürler. Askeri hâkimlerin yaş haddi, yükselme ve emeklilikleri kanunla belli edilir.

Hâkimler, kanunda belirtilenlerden başka, genel ve özel hiçbir görev alamazlar.

IV. Duruşmanın açık ve kararların gerekçeli olması.

MADDE 135.- Mahkemelerde duruşmalar herkese açıktır. Duruşmalardan bir kısmının veya tamamının kapalı yapılmasına, ancak genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde karar verilebilir.

Küçüklerin yargılanması hakkında kanunla özel hükümler konulur.

Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır.

V. Mahkemelerin kuruluşu.

MADDE 136.- (Özgün hali) Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usûlleri kanunla düzenlenir.

V. Mahkemelerin kuruluşu.

MADDE 136.- (Ekli 2., 3., 4., 5., 6. ve 7. Fıkra hali)

Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usûlleri kanunla düzenlenir.

(Ek 2. Fıkra : 15/3/1973 - 1699 S. Kanun/md. 3) Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğü, hür demokratik düzen ve nitelikleri Anayasada belirtilen Cumhuriyet aleyhine işlenen ve doğrudan doğruya Devlet güvenliğini ilgilendiren suçlara bakmakla görevli Devlet Güvenlik Mahkemeleri kurulur. Ancak, sıkıyönetim ve savaş haline ilişkin hükümler saklıdır.

(Ek 3. Fıkra : 15/13/1973 - 1699 S. Kanun/md. 3) Devlet Güvenlik Mahkemesinde bir başkan, dört asıl ve iki yedek üye ile bir savcı ve yeteri kadar savcı yardımcısı bulunur. Başkan, iki asıl ve bir yedek üye ile savcı, birinci sınıfa ayrılmış hâkim ve Cumhuriyet savcıları arasından; iki asıl ve bir yedek üye birinci sınıf askeri hâkimler arasından; savcı yardımcıları ise cumhuriyet savcıları ve askeri hâkimler arasından atanır.

(Ek 4. Fıkra : 15/3/1973 - 1699 S. Kanun/md. 3) Devlet Güvenlik Mahkemesi Başkanlığı, üyeliği, yedek üyeliği, savcılığı ve savcı yardımcılığı atamalarında Bakanlar Kurulunca her boş yer için bir misli aday gösterilir. Bu adaylar arasından Devlet Güvenlik Mahkemesi hâkimlerinin atanması Yüksek Hâkimler Kurulunca, savcı ve yardımcılarının atanmaları Yüksek Savcılar Kurulunca; askeri hâkimlerden üye, yedek üye ve savcı yardımcılarının atanmaları ise özel kanunlarında gösterilen usule göre yapılır.

(Ek 5. Fıkra : 15/13/1973 - 1699 S. Kanun/md. 3) Devlet Güvenlik Mahkemeleri başkan, üye ve yedek üyeleri ile savcı ve savcı yardımcıları üç yıl için atanırlar, süresi bitenler yeniden atanabilirler.

(Ek 6. Fıkra : 15/3/1973 - 1699 S. Kanun/md. 3) Devlet Güvenlik Mahkemeleri kararlarının temyiz mercii Yargıtay'da yalnız bu mahkemelerin kararlarını incelemek üzere kurulacak daire veya daireler; Genel Kurul ise, Yargıtay Ceza Daireleri Genel Kuruludur.

(Ek 7. Fıkra : 15I3/1973 - 1699 S. Kanun/md. 3) Devlet Güvenlik Mahkemelerinin kuruluş ve işleyişi, görev ve yetkileri ve yargılama usulleri ile ilgili diğer hükümler kanunda gösterilir.

Vl. Savcılık.

MADDE 137.- (Özgün hali) Kanun, Cumhuriyet Savcılarının ve Kanunsözcülerinin özlük işlerinde ve görevlerini yapmalarında teminat sağlayıcı hükümler koyar.

Cumhuriyet Başsavcısı, Başkanunsözcüsü ve Askeri Yargıtay Başsavcısı, yüksek mahkemeler hâkimleri hakkındaki hükümlere tâbidir.

VI. Savcılık.

MADDE 137.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Cumhuriyet savcıları, idari görevleri yönünden Adalet Bakanlığına bağlıdır.

Cumhuriyet savcılarının Yargıtay üyeliğine seçilmeleri dışında kalan bütün özlük işleri ve disiplin cezaları ile meslekten çıkarılmaları hakkında karar verme yetkisi Yüksek Savcılar Kurulunundur. Bu Kurulun kararları kesin olup bunlar aleyhine başka bir mercie başvurulamaz. Ancak disiplin ve meslekten çıkarma cezaları ile ilgili kararların bir defa daha incelenmesini Adalet Bakanı ve hakkında karar verilen Cumhuriyet Savcısı isteyebilir.(* )

Yüksek Savcılar Kurulu, Adalet Bakanının başkanlığında Cumhuriyet Başsavcısı, Yargıtay Ceza Daireleri Genel Kurulunca seçilen üç asıl ve iki yedek üye ile Adalet Bakanlığı Müsteşarı ve Özlük İşleri Genel Müdüründen kurulur. Adalet Bakanı bulunmadığı zaman Kurula Cumhuriyet Başsavcısı Başkanlık eder.

Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde, Adalet Bakanlığı Cumhuriyet savcılarını geçici yetki ile görevlendirerek bu kararı ilk toplantısında Kurulun onamasına sunar. Bakanlık Merkez kuruluşunda geçici veya sürekli olarak çalıştırılacak Cumhuriyet savcılarını, muvafakatlarını alarak, atama yetkisi Adalet Bakanına aittir.

Cumhuriyet savcılarının denetimi ve haklarındaki soruşturma Adalet Bakanlığı müfettişleri veya üst dereceli Cumhuriyet savcıları eliyle yapılır.

Yüksek Savcılar Kurulunun kuruluşu, çalışma usulleri, toplantı ve karar yeter sayısı, Yargıtay Ceza Daireleri Genel Kurulunca seçilecek asıl ve yedek üyelerin seçim usulleri ve görev süreleri kanunla düzenlenir.

Cumhuriyet Başsavcısı, yüksek mahkemeler hâkimleri hakkındaki hükümlere tabidir.

Vll. Askerî yargı.

MADDE 138.- (Özgün hali) Askerî yargı, askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafından yürütülür. Bu mahkemeler, asker kişilerin askerî olan suçlarıyla, bunların asker kişiler aleyhine veya askerî mahallerde yahut askerlik hizmet ve görevleri ile ilgili olarak işledikleri suçlara ait dâvalara bakmakla görevlidirler.

Askerî mahkemeler, asker olmayan kişileri, ancak özel kanunda belirtilen askerî suçlarından dolayı yargılarlar.

Askerî mahkemelerin, savaş veya sıkıyönetim hallerinde hangi suçlar ve hangi kişiler bakımından yetkili olduğu kanunla gösterilir.

Askerî mahkemelerde üyelerin çoğunluğunun hâkimlik niteliğine sahibolması şarttır.

Askerî yargı organlarının kuruluşu, işleyişi, askeri hâkimlerin özlük işleri, mahkemelerin bağımsızlığı, hâkimlik teminatı ve askerlik hizmetinin gereklerine göre özel kanunla düzenlenir.

VII. Askerî Yargı.

MADDE 138.- (İlk Değişiklik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Askerî yargı, askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafından yürütülür. Bu mahkemeler, asker kişilerin askerî olan suçları ile, bunların asker kişiler aleyhine veya askerî mahallerde yahut askerlik hizmet ve görevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevlidirler.

Askerî mahkemeler asker olmayan kişilerin özel kanunda belirtilen askerî suçları ile kanunda gösterilen görevlerini ifa ettikleri sırada veya kanunda gösterilen askerî mahallerde askerlere karşı işledikleri suçlara bakmakla görevlidirler.

Askerî mahkemelerin, savaş veya sıkıyönetim hallerinde hangi suçlar ve hangi kişiler bakımından yetkili olduğu kanunla gösterilir.

Askerî mahkemelerde üyelerin çoğunluğunun hâkimlik niteliğine sahip olması şarttır.

Askerî yargı organlarının kuruluşu, işleyişi, askerî hâkimlerin özlük işleri, askerî savcılık görevlerini yapan askerî hâkimlerin refakatinde bulundukları komutanlarla ilişkileri mahkemelerin bağımsızlığı, hâkimlik teminatı ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenlenir.

VII. Askerî Yargı.

MADDE 138.- (Son Değişiklik 4. Fıkra : 15/3/1973 - 1699 S. Kanun/md. 4 )

Askerî yargı, askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafından yürütülür. Bu mahkemeler, asker kişilerin askerî olan suçları ile, bunların asker kişiler aleyhine veya askerî mahallerde yahut askerlik hizmet ve görevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevlidirler.

Askerî mahkemeler asker olmayan kişilerin özel kanunda belirtilen askerî suçları ile kanunda gösterilen görevlerini ifa ettikleri sırada veya kanunda gösterilen askerî mahallerde askerlere karşı işledikleri suçlara bakmakla görevlidirler.

Askerî mahkemelerin, savaş veya sıkıyönetim hallerinde hangi suçlar ve hangi kişiler bakımından yetkili olduğu kanunla gösterilir.

Askerî mahkemelerde üyelerin çoğunluğunun hâkimlik niteliğine sahip olması şarttır. Ancak, savaş halinde bu şart aranmaz.(* )

Askerî yargı organlarının kuruluşu, işleyişi, askerî hâkimlerin özlük işleri, askerî savcılık görevlerini yapan askerî hâkimlerin refakatinde bulundukları komutanlarla ilişkileri mahkemelerin bağımsızlığı, hâkimlik teminatı ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenlenir.

B) YÜKSEK MAHKEMELER

I. Yargıtay.

MADDE 139.- (Özgün hali) Yargıtay, adliye mahkemelerince verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli dâvalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.

Yargıtay üyeleri Yüksek Hâkimler Kurulunca, Yargıtay Birinci Başkanıyla İkinci Başkanları ve Cumhuriyet Başsavcısı Yargıtay büyük genel kurulunca, üye tamsayılarının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla seçilir.

Yargıtayın kuruluşu, işleyişi Başkan ve üyelerinin ve diğer mensuplarının nitelikleri kanunla düzenlenir.

I. Yargıtay.

MADDE 139.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Yargıtay, adliye mahkemelerince verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli dâvalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.

Yargıtay üyeleri birinci sınıfa ayrılmış hâkim ve Cumhuriyet savcıları ile bu mesleklerden sayılanlar arasından Yüksek Hâkimler Kurulunca üye tam sayısının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla seçilir.

Yargıtay, Birinci Başkanı ile Cumhuriyet Başsavcısını, kendi üyeleri arasından, üye tam sayısının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla seçer.

Yargıtay Birinci Başkanıyla ikinci başkanlarının ve Cumhuriyet Başsavcısının görev süreleri dört yıldır. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.

Yargıtayın kuruluşu, işleyişi Başkan ve üyelerinin ve diğer mensuplarının nitelikleri ve ikinci başkanların seçim usulleri kanunla düzenlenir.

II. Danıştay.

MADDE 140.- (Özgün hali) Danıştay, kanunların başka idarî yargı mercilerine bırakmadığı konularda ilk derece ve genel olarak üst derece idare mahkemesidir.

Danıştay, idarî uyuşmazlıkları ve dâvaları görmek ve çözümlemek, Bakanlar Kurulunca gönderilen kanun tasarıları hakkında düşüncesini bildirmek, tüzük tasarılarını ve imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerini incelemek ve kanunla gösterilen diğer işleri yapmakla görevlidir.

Danıştay Başkan ve üyeleriyle Başkanunsözcüsü, kanunda gösterilen niteliklere sahip kimseler arasından, Anayasa Mahkemesinin asıl ve yedek üyelerinden meydana gelen kurulca gizli oyla ve üçte iki çoğunlukla seçilir. İlk iki oylamada çoğunluk sağlanamazsa, salt çoğunlukla yetinilir.

Danıştay Başkan ve üyeleriyle Başkanunsözcüsünün seçimlerinde Bakanlar Kurulu ile Danıştay genel kurulunca ayrı ayrı boş yer sayısı kadar aday gösterilir.

Danıştayın kuruluşu, işleyişi, yargılama usûlleri, mensuplarının nitelikleriyle atanmaları, hakları ve ödevleri, aylık ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, haklarında disiplin kovuşturması yapılması ve disiplin cezası uygulanması, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.

II. Danıştay.

MADDE 140.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Danıştay, kanunların başka idari yargı mercilerine bırakmadığı konularda ilk derece ve genel olarak üst derece idare mahkemesidir.

Danıştay, idari uyuşmazlıkları ve dâvaları görmek ve çözümlemek, Bakanlar Kurulunca gönderilen kanun tasarıları hakkında düşüncesini bildirmek, tüzük tasarılarını ve imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerini incelemek ve kanunla gösterilen diğer işleri yapmakla görevlidir.

Danıştay üyeleri, Bakanlar Kurulu ile Danıştay Genel Kurulunca ayrı ayrı boş yer sayısı kadar gösterilecek adaylar arasından Anayasa Mahkemesinin asıl ve yedek üyelerinin üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu ile ve gizli oyla seçilir. İlk iki oylamada bu çoğunluk sağlanamazsa, salt çoğunlukla yetinilir.

Danıştay, Başkanını ve Başkanunsözcüsünü, kendi üyeleri arasından, üye tamsayısının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla seçer. Başkan, daire başkanları ve Başkanunsözcüsünün görev süreleri dört yıldır. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.

Danıştayın kuruluşu, işleyişi, yargılama ve daire başkanlarının seçimi usulleri, mensuplarının nitelikleriyle atanmaları hakları ve ödevleri, aylık ve ödenekleri meslekte ilerlemeleri haklarında disiplin kovuşturması yapılması ve disiplin cezası uygulanması, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.

Asker kişilerle ilgili idari eylem ve işlemlerin yargı denetimi Askerî Yüksek İdare Mahkemesince yapılır. Askerî Yüksek İdare Mahkemesinin kuruluşu, işleyişi, yargılama usulleri, başkan ve üyelerinin nitelikleri ile atanmaları, disiplin ve özlük işleri; hâkimlik teminatı ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre, kanunla düzenlenir.

III. Askerî Yargıtay.

MADDE 141.- (Özgün hali) Askerî Yargıtay, askerî mahkemelerce verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Ayrıca, kanunla gösterilen askerî işlere ait belli dâvalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.

Askerî Yargıtay üyeleriyle Başsavcısı, hâkimlik niteliğine sahip, kırk yaşını bitirmiş ve en az on yıl askerî hâkimlik veya askerî savcılık yapmış kimseler arasından, Askerî Yargıtay genel kurulunun üye tamsayısının salt çoğunluğuyla boş yerin üç misli olarak gösterdiği adaylar arasından Cumhurbaşkanınca seçilir.

Askerî Yargıtay, Başkanlarını kendi üyeleri arasından seçer.

Askerî Yargıtayın kuruluşu, işleyişi, yargılama usûlleri, üyeler hakkındaki disiplin işleri, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.

III. Askerî Yargıtay.

MADDE 141.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Askerî Yargıtay, askerî mahkemelerden verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Ayrıca, asker kişilerin kanunla gösterilen belli dâvalarına ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.

Askerî Yargıtay üyeleri en az albay rütbesinde birinci sınıf askerî hâkimler arasından Askerî Yargıtay Genel Kurulunun üye tam sayısının salt çoğunluğu ile her boş yerin üç misli olarak gösterdiği adaylar arasından Cumhurbaşkanınca seçilir.

Askerî Yargıtay Başkanı, Başsavcısı, İkinci Başkanı ve daire başkanları Askerî Yargıtay üyeleri arasından rütbe ve kıdem sırasına göre atanırlar.

Askerî Yargıtayın kuruluşu, işleyişi, yargılama usulleri ve üyeler hakkındaki disiplin ve özlük işleri, mahkemelerin bağımsızlığı, hâkimlik teminatı ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenlenir.

IV. Uyuşmazlık Mahkemesi.

MADDE 142.- Uyuşmazlık Mahkemesi, adlî, idarî ve askerî yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözümlemeye yetkilidir.

Uyuşmazlık Mahkemesinin kuruluş ve işleyişi kanunla düzenlenir. Bu Mahkemenin Başkanlığını, Anayasa Mahkemesince kendi asıl veya yedek üyeleri arasından görevlendirilen bir üye yapar.

C) YÜKSEK HÂKÎMLER KURULU

I. Kuruluş.

MADDE 143.- (Özgün hali) Yüksek Hâkimler Kurulu, onsekiz asıl ve beş yedek üyeden kuruludur. Bu üyelerden altısı Yargıtay genel kurulunca, altısı birinci sınıfa ayrılmış hâkimlerce ve kendi aralarından gizli oyla seçilir. Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu, yüksek mahkemelerde hâkimlik etmiş veya bunlara üye olma şartlarını kazanmış kimseler arasından gizli oyla ve üye tamsayılarının salt çoğunluğu ile üçer üye seçerler. Bu usûlle Yargıtay genel kurulunca iki, birinci sınıfa ayrılmış hâkimler ile Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu tarafından birer yedek üye seçilir.

Yüksek Hâkimler Kurulu, üye tamsayısının salt çoğunluğu ile kendi içinden Başkanını seçer.

Yüksek Hâkimler Kurulu üyelerinin görev süresi dört yıldır. Her iki yılda yarısının seçimi yenilenir. Hâkimlik görevinde iken seçilmiş olan üyeler ardı ardına iki defa seçilemez.

Yüksek Hâkimler Kurulu üyeleri, görevleri süresince başka bir iş ve görev alamazlar.

Yüksek Hâkimler Kurulunun kuruluşu, çalışma usûlleri, bölümleri ve bu bölümlerin görevleriyle toplantı ve karar yetersayıları, Başkan ve üyelerinin aylık ve ödenekleri kanunla düzenlenir.

Adâlet Bakanı, Yüksek Hâkimler Kurulu toplantılarına katılabilir; oylamaya katılamaz.

C) YÜKSEK HÂKİMLER KURULU

I. Kuruluş.

MADDE 143.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Yüksek Hâkimler Kurulu, onbir asıl ve üç yedek üyeden kurulur. Üyeler, Yargıtay Genel Kurulunca, kendi üyeleri arasından ve üye tamsayısının saIt çoğunluğu ile gizli oyla seçilir.

Yüksek Hâkimler Kurulu, üye tamsayısının salt çoğunluğu ile, kendi içinden Başkanını ve bölüm başkanlarını seçer.

Yüksek Hâkimler Kurulu üyelerinin görev süresi dört yıldır. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.

Yüksek Hâkimler Kurulu üyeleri, görevleri süresince başka bir iş ve görev alamazlar.

Yüksek Hâkimler Kurulunun kuruluşu, çalışma usulleri, bölümleri ve bu bölümlerin görevleriyle toplantı ve karar yeter sayıları, Başkan ve üyelerinin aylık ve ödenekleri kanunla düzenlenir.

Adalet Bakanı, gerekli gördüğü hallerde Yüksek Hâkimler Kurulu toplantılarına başkanlık eder.

II. Görev ve yetkileri.

MADDE 144.- (Özgün hali) Hâkimlerin bütün özlük işleri hakkında karar verme yetkisi Yüksek Hâkimler Kurulunundur.

Bir hâkimin, her ne sebeple olursa olsun, meslekten çıkarılması hakkındaki karar, genel kurulun salt çoğunluğuyla alınır.

Adâlet Bakanı, gerekli gördüğü hallerde, bir hâkim hakkında disiplin kovuşturması açılması için Yüksek Hâkimler Kuruluna başvurabilir.

Bir mahkemenin veya bir kadronun kaldırılması veya bir mahkemenin yargı çevresinin değiştirilmesi, Yüksek Hâkimler Kurulunun uygun görmesine bağlıdır.

Hâkimlerin denetimi, belli konular için Yüksek Hâkimler Kurulunca görevlendirilecek üst derecedeki hâkimler eliyle yapılır.

II. Görev ve yetkileri.

MADDE 144.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Yüksek Hâkimler Kurulu, adliye mahkemeleri hâkimlerinin özlük işleri hakkında kesin karar verir. Bu kararlar aleyhine başka mercilere başvurulamaz. Ancak, disiplin ve meslekten çıkarma cezaları ile ilgili kararların bir defa daha incelenmesini, Adalet Bakanı veya hakkında karar verilen hâkim istiyebilir.(* )

Bir hâkimin her ne sebeple olarsa olsun, meslekten çıkarılması hakkındaki karar Yüksek Hâkimler Kurulu Genel Kurulunun salt çoğunluğu ile alınır.

Adalet Bakanı gerekli gördüğü hallerde, bir hâkim hakkında disiplin kovuşturması açılmasını Yüksek Hâkimler Kurulundan istiyebilir.

Bir mahkemenin veya bir hâkimin kadrosunun kaldırılması veya bir mahkemenin yargı çevresinin değiştirilmesi, Yüksek Hâkimler Kurulunun uygun görmesine bağlıdır.

Hâkimlerin denetimi ve haklarındaki soruşturma, Yüksek Hâkimler Kuruluna bağlı ve sürekli olarak görevli müfettiş hâkimler eliyle yapılır. Müfettiş hâkimler, hâkim ve Cumhuriyet savcıları ile bu mesleklerden sayılanlar arasından Yüksek Hâkimler Kurulunca atanır. Müfettiş hâkimlerin nitelikleri ile atanma usulleri, hakları, ödevleri, ödenek ve yollukları, meslekte ilerlemeleri, haklarında disiplin kovuşturması yapılması ve disiplin cezası uygulaması, hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.

D) ANAYASA MAHKEMESİ

I. Kuruluş.

a) Üyelerin seçimi.

MADDE 145.- (Özgün hali) Anayasa Mahkemesi, onbeş asıl ve beş yedek üyeden kuruludur. Asıl üyelerden dördü Yargıtay, üçü Danıştay genel kurullarınca kendi Başkan ve üyeleriyIe Başsavcı ve Başkanunsözcüsü arasından üye tamsayılarının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla seçilir. Bir üye, Sayıştay genel kurulunca kendi başkan ve üyeleri arasından aynı usûlle seçilir. Millet Meclisi üç, Cumhuriyet Senatosu iki üye seçer. Cumhurbaşkanınca da iki üye seçilir. Cumhurbaşkanı bu üyelerden birini, Askeri Yargıtay genel kurulunun üye tamsayısının salt çoğunluğuyla ve gizli oyla göstereceği üç aday arasından seçer. Anayasa Mahkemesi, kendi üyeleri arasından, gizli oyla ve üçte iki çoğunlukla, dört yıl için, bir Başkan ve bir Başkanvekili seçer; yeniden seçilmek caizdir.

Yasama Meclisleri, bu seçimleri, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri dışından, üye tamsayılarının üçte iki çoğunluğu ile ve gizli oyla yaparlar. İlk iki oylamada bu çoğunluk sağlanamazsa, salt çoğunlukla yetinilir.

Yasama Meclislerince seçilecek üyelerden birer kişinin Üniversitelerin hukuk, iktisat ve siyasal bilimler öğretim üyelerinin birlikte toplanarak, açık üyeliklerin üç katı tutarında ve gizli oyla gösterecekleri adaylar arasından olması gereklidir.

Anayasa Mahkemesine asıl veya yedek üye olabilmek için, kırk yaşını doldurmuş bulunmak ve Yargıtay, Danıştay, Askerî Yargıtay veya Sayıştayda Başkanlık, üyelik, Başsavcılık, Başkanunsözcülüğü veya Üniversitelerde hukuk, iktisat ve siyasal bilimler alanlarında en az beş yıl öğretim üyeliği veya onbeş yıl avukatlık yapmış olmak şarttır.

Anayasa Mahkemesine, Yargıtay iki, Danıştay ile Yasama Meclislerinin herbiri birer yedek üye seçerler. Yedek üyelerin seçiminde de, asılların seçimindeki usûl uygulanır.

Anayasa Mahkemesi üyeleri, resmî veya özel hiçbir görev alamazlar.

D) ANAYASA MAHKEMESİ

I. Kuruluşu.

a) Üyelerin Seçimi

MADDE 145.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Anayasa Mahkemesi, onbeş asıl ve beş yedek üyeden kuruludur. Asıl üyelerden dördü Yargıtay, üçü Danıştay Genel kurullarınca kendi Başkan ve üyeleriyle Cumhuriyet Başsavcısı ve Başkanunsözcüsü arasından üye tamsayılarının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla seçilir. Bir üye Sayıştay Genel Kurulunca kendi Başkan ve üyeleri arasından aynı usulle seçilir. Millet Meclisi üç, Cumhuriyet Senatosu iki üye seçer. Cumhurbaşkanınca da iki üye seçilir.

Cumhurbaşkanı, bu üyelerden birini, Askerî Yargıtay Genel Kurulunun üye tamsayısının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla göstereceği üç aday arasından seçer. Yasama Meclisleri, bu seçimleri, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri dışından, üye tamsayılarının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla yaparlar. Yasama Meclislerince yapılacak seçimlerde, adaylığa başvurma ve seçim esas ve usulleri kanunla düzenlenir.

Anayasa Mahkemesi, kendi üyeleri arasından, gizli oyla ve salt çoğunlukla, dört yıl için bir Başkan ve bir Başkanvekili seçer; yeniden seçilmek caizdir.

Anayasa Mahkemesine asıl veya yedek üye olabilmek için, kırk yaşını doldurmuş bulunmak ve Yargıtay, Danıştay, Askerî Yargıtay veya Sayıştay'da Başkanlık, Üyelik, Başsavcılık, Başkanunsözcülüğü veya üniversitelerde hukuk, iktisat ve siyasal bilimler alanlarında en az beş yıl öğretim üyeliği veya onbeş yıl avukatlık yapmış olmak şarttır.

Anayasa Mahkemesine, Yargıtay iki, Danıştay ile Yasama Meclislerinin her biri birer yedek üye seçerler. Yedek üyelerin seçiminde de, asılların seçimindeki usul uygulanır.

Anayasa Mahkemesi üyeleri, resmî veya özel hiçbir görev alamazlar.

b) Üyeliğin sona ermesi.

MADDE 146.- Anayasa Mahkemesi üyeleri altmışbeş yaşında emekliye ayrılırlar.

Anayasa Mahkemesi üyeliği, bir üyenin hâkimlik mesleğinden çıkarılmayı gerektiren bir suçtan dolayı hüküm giymesi halinde kendiliğinden; görevini sağlık bakımından yerine getiremiyeceğinin kesin olarak anlaşılması halinde de, Anayasa Mahkemesi üye tamsayısının salt çoğunluğunun kararı ile sona erer.

II. Görev ve yetkileri.

MADDE 147.- (Özgün hali) Anayasa Mahkemesi, kanunların ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüklerinin Anayasaya uygunluğunu denetler.

Cumhurbaşkanını, Bakanlar Kurulu üyelerini Yargıtay, Danıştay, Askerî Yargıtay, Yüksek Hâkimler Kurulu ve Sayıştay, Başkan ve üyelerini, Cumhuriyet Başsavcısını, Başkanunsözcüsünü, Askerî Yargıtay Başsavcısını ve kendi üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatiyle yargılar ve Anayasa ile verilen diğer görevleri yerine getirir.

Anayasa Mahkemesinin, Yüce Divan sıfatiyle yargılamasında savcılık görevini Cumhuriyet Başsavcısı yapar.

II. Görev ve yetkileri.

MADDE 147.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Anayasa Mahkemesi, kanunların ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüklerinin Anayasa'ya, Anayasa değişikliklerinin de Anayasa'da gösterilen şekil şartlarına uygunluğunu denetler.

Cumhurbaşkanını, Bakanlar Kurulu üyelerini, Yargıtay, Danıştay, Askerî Yargıtay, Yüksek Hâkimler Kurulu ve Sayıştay Başkan ve üyelerini, Cumhuriyet Başsavcısını, Başkanunsözcüsünü, Askerî Yargıtay Başsavcısını ve kendi üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatiyle yargılar ve Anayasa ile verilen diğer görevleri yerine getirir.

Anayasa Mahkemesinin, Yüce Divan sıfatiyle yargılamasında savcılık görevini Cumhuriyet Başsavcısı yapar.

III. Yargılama ve çalışma usûlü.

MADDE 148.- (Özgün hali) Anayasa Mahkemesinin kuruluşu ve yargılama usûlleri kanunla; Mahkemenin çalışma tarzı ve üyeleri arasındaki işbölümü kendi yapacağı İçtüzükle düzenlenir.

Anayasa Mahkemesi, Yüce Divan sıfatiyle baktığı dâvalar dışındaki işleri, dosya üzerinde inceler. Ancak, gerekli gördüğü hallerde, sözlü açıklamalarını dinlemek üzere ilgilileri çağırır.

III. Yargılama ve çalışma usûlü.

MADDE 148.- (Değişik 2. Fıkra : 15/3/1973 - 1699 S. Kanun/md. 5)

Anayasa Mahkemesinin kuruluşu ve yargılama usûlleri kanunla; Mahkemenin çalışma tarzı ve üyeleri arasındaki işbölümü kendi yapacağı İçtüzükle düzenlenir.

Anayasa Mahkemesi, Yüce Divan sıfatiyle baktığı davalar ile siyasî partilerin kapatılması hakkındaki davalar dışındaki işleri, dosya üzerinde inceler. Ancak, gerekli gördüğü hallerde, sözlü açıklamalarını dinlemek üzere ilgilileri çağırır.

IV. İptâl dâvası.

a) Dâva hakkı.

MADDE 149.- (Özgün hali) Cumhurbaşkanı; son milletvekili genel seçimlerinde muteber oy sayısının en az yüzde onunu alan veya Türkiye Büyük Millet Meclisinde temsilcisi bulunan siyasî partiler veya bunların meclis grupları; Yasama Meclislerinden birinin üye tamsayısının en az altıda biri tutarındaki üyeleri kendi varlık ve görevlerini ilgilendiren alanlarda Yüksek Hâkimler Kurulu, Yargıtay, Danıştay, Askerî Yargıtay ve Üniversiteler, kanunların veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüklerinin veya bunların belirli madde ve hükümlerinin Anayasaya aykırılığı iddiasiyle, Anayasa Mahkemesinde doğrudan doğruya iptâl dâvası açabilirler.

IV. İptal dâvası.

a) Dâva hakkı.

MADDE 149.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Cumhurbaşkanı; Yasama Meclislerindeki siyasi parti grupları ve Türkiye Büyük Millet Meclisinde grubu bulunan siyasi partiler ile son milletvekili genel seçimlerinde muteber oy sayısının en az yüzde onunu alan siyasi partiler; Yasama Meclislerinden birinin üye tam sayısının en az altıda biri tutarındaki üyeleri; kendi varlık ve görevlerini ilgilendiren alanlarda Yüksek Hâkimler Kurulu, Yargıtay, Danıştay, Askerî Yargıtay ve üniversiteler, kanunların veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüklerinin veya bunların belirli madde ve hükümlerinin Anayasaya aykırılığı iddiasiyle, Anayasa Mahkemesinde doğrudan doğruya iptal dâvası açabilirler.

b) Dâva açma süresi.

MADDE 150.- Anayasa Mahkemesinde doğrudan doğruya iptâl dâvası açma hakkı, iptâli istenen kanunun veya İçtüzüğün Resmî Gazetede yayınlanmasından başlıyarak doksan gün sonra düşer.

c) Anayasaya aykırılığın diğer mahkemelerde ileri sürülmesi.

MADDE 151.- (Özgün hali) Bir dâvaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanunun hükümlerini Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddî olduğu kanısına varırsa, Anayasa Mahkemesinin bu konuda vereceği karara kadar dâvayı geri bırakır.

Mahkeme, Anayasaya aykırılık iddiasını ciddî görmezse, bu iddia, temyiz merciince esas hükümle birlikte karara bağlanır. Anayasa Mahkemesi, işin kendisine gelişinden başlamak üzere üç ay içinde kararını verir.

Bu süre içinde karar verilmezse, mahkeme, Anayasaya aykırılık iddiasını, kendi kanısına göre çözümliyerek dâvayı yürütür. Ancak, Anayasa Mahkemesinin kararı, esas hakkındaki karar kesinleşinciye kadar gelirse, mahkemeler buna uymak zorundadır.

c) Anayasa'ya aykırılığın diğer mahkemelerde ileri sürülmesi.

MADDE 151.- (Değişik : 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Bir dâvaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanunun hükümlerini Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, Anayasa Mahkemesinin bu konuda vereceği karara kadar dâvayı geri bırakır.

Mahkeme, Anayasaya aykırılık iddiasını ciddî görmezse bu iddia, temyiz merciince esas hükümle birlikte karara bağlanır.

Anayasa Mahkemesi, işin kendisine gelişinden başlamak üzere altı ay içinde kararını verir ve açıklar.

Bu süre içinde karar verilmezse, mahkeme, Anayasa'ya aykırılık iddiasını, kendi kanısına göre çözümliyerek dâvayı yürütür. Ancak, Anayasa Mahkemesinin kararı, esas hakkındaki karar kesinleşinceye kadar gelirse, mahkemeler buna uymak zorundadır.

V. Anayasa Mahkemesinin kararları.

MADDE 152.- (Özgün hali) Anayasa Mahkemesinin kararları kesindir.

Anayasa Mahkemesince, Anayasaya aykırı olduğundan iptâline karar verilen kanun veya içtüzük veya bunların iptal edilen hükümleri, karar tarihinde yürürlükten kalkar. Gereken hallerde, Anayasa Mahkemesi, iptâl hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın verildiği günden başlıyarak altı ayı geçemez.

İptâl kararı geriye yürümez.

Anayasa Mahkemesi, diğer mahkemelerden gelen Anayasaya aykırılık iddiaları üzerine verdiği hükümlerin, olayla sınırlı ve yalnız tarafları bağlayıcı olacağına da karar verebilir.

Anayasa Mahkemesi kararları, Resmî Gazetede hemen yayınlanır ve Devletin yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar.

V. Anayasa Mahkemesinin kararları.

MADDE 152.- (Değişik : 20/19/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 )

Anayasa Mahkemesinin kararları kesindir. Kararlar, gerekçesi yazılmadan açıklanamaz.

Anayasa Mahkemesince, Anayasa'ya aykırı olduğundan iptaline karar verilen kanun veya İçtüzük veya bunların iptal edilen hükümleri, gerekçeli kararın Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Gereken hallerde, Anayasa Mahkemesi, iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih kararın Resmî Gazetede yayımlandığı günden başlıyarak bir yılı geçemez.

İptal kararı geriye yürümez.

Anayasa Mahkemesi, diğer mahkemelerden gelen Anayasaya aykırılık iddiaları üzerine verdiği hükümlerin, olayla sınırlı ve yalnız tarafları bağlayıcı olacağına da karar verebilir.

Anayasa Mahkemesi kararları, Resmî Gazetede hemen yayımlanır ve Devletin yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar.

DÖRDÜNCÜ KISIM

ÇEŞİTLİ HÜKÜMLER

I. Devrim kanunlarının korunması.

MADDE 153.- Bu Anayasanın hiçbir hükmü, Türk toplumunun çağdaş uygarlık seviyesine erişmesi ve Türkiye Cumhuriyetinin lâiklik niteliğini koruma amacını güden aşağıda gösterilen Devrim kanunlarının, bu Anayasanın halkoyu ile kabûl edildiği tarihte yürürlükte bulunan hükümlerinin Anayasaya aykırı olduğu şeklinde anlaşılamaz ve yorumlanamaz:

1. 3 Mart 1340 tarihli ve 430 sayılı Tevhidi Tedrisat Kanunu;

2. 25 Teşrinisâni 1341 tarihli ve 671 sayılı Şapka İktisası hakkında Kanun;

3. 30 Teşrinisâni 1341 tarihli ve 677 sayılı Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve Türbedarlıklar ile Bir Takım Unvanların Men ve İlgasına dair Kanun;

4. 17 Şubat 1926 tarihli ve 743 sayılı Türk Kanunu Medenîsiyle kabûl edilen, evlenme akdinin evlendirme memuru tarafından yapılacağına dair medenî nikâh esası ile aynı Kanunun 110 uncu maddesi hükmü;

5. 20 Mayıs 1928 tarihli ve 1288 sayılı Beynelmilel Erkamın Kabûlü hakkında Kanun;

6. 1 Teşrinisâni 1928 tarihli ve 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabûl ve Tatbiki hakkında Kanun;

7. 26 Teşrinisâni 1934 tarihli ve 2590 sayılı Efendi, Bey, Paşa gibi Lâkap ve Unvanların Kaldırıldığına dair Kanun;

8. 3 Kânunuevvel 1934 tarihli ve 2596 sayılı Bâzı Kisvelerin Giyilemiyeceğine dair Kanun.

II. Diyanet Îşleri Başkanlığı.

MADDE 154.- Genel idare içinde yer alan Diyanet İşleri Başkanlığı, özel kanununda gösterilen görevleri yerine getirir.

BEŞİNCİ KISIM

GEÇİCİ HÜKÜMLER

I. T.B.M.M. nin seçilmesi ve toplanması.

a) Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu seçimlerinin birlikte yapılacağı; ilk toplantı günü.

GEÇİCİ MADDE 1.- Bu Anayasaya göre kurulan Millet Meclisiyle Cumhuriyet Senatosunun seçimleri aynı günde yapılır.

Seçim sonucunun Yüksek Seçim Kurulunca ilânını tâkibeden beşinci gün, Her iki Meclis kendiliğinden, Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi binasında saat 15.00'de birlikte toplanır. Bu toplantıya en yaşlı milletvekili başkanlık eder. Bu toplantıda, önce Cumhuriyet Senatosu üyeleri ve sonra milletvekilleri andiçerler.

b) Cumhuriyet Senatosunun kurulması.

GEÇİCİ MADDE 2.- Bu Anayasaya göre kurulacak Cumhuriyet Senatosunun ilk genel seçimleri, genel oyla seçilecek olan bütün üyelikler için yapılır.

Cumhuriyet Senatosu, Cumhurbaşkanınca seçilmesi gereken onbeş üyenin seçiminden önce hukukî varlık kazanır. Cumhurbaşkanı, bu üyeleri, kendi seçiminden başlıyarak bir ay içinde seçer.

c) Geçici İçtüzük.

GEÇİCİ MADDE 3.- Bu Anayasaya göre kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisinin, Millet Meclisinin ve Cumhuriyet Senatosunun toplantı ve çalışmaları için, kendi İçtüzükleri yapılıncaya kadar Türkiye Büyük Millet Meclisinin 27 Ekim 1957 tarihinden önce yürürlükte olan İçtüzüğü hükümleri uygulanır.

II. Kurucu Meclis, Millî Birlik Komitesi ve Temsilciler Meclisinin hukuki varlıklarının sona ermesi; Devrim tasarrufları.

GEÇİCİ MADDE 4.- Bu Anayasaya göre kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisinin toplanmasıyla, 20 Nisan 1340 tarihli ve 491 sayılı Teşkilâtı Esasiye Kanununa ve 12 Haziran 1960 tarihli ve 1 sayılı Kanunla 13 Aralık 1960 tarihli ve 157 sayılı Kanuna göre kurulan Kurucu Meclisin, Millî Birlik Komitesinin ve Temsilciler Meclisinin hukukî varlıkları sona erer ve bunlar kendiliğinden dağılmış olurlar.

TEŞKİLÂTI ESASİYE KANUNU

Kanun Numarası : 85

Kabul Tarihi : 20/1/1337 (1921)

Madde 1.- (Özgün hali) Hâkimiyet bilâ kaydü şart milletindir. İdare usulü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına müstenittir.

Madde 1.- (Değişik : 29.10.1339 (1923) – 364 S. Kanun) Hâkimiyet, bilâ kaydü şart Milletindir. İdare usulü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına müstenittir. Türkiye Devletinin şekli Hükümeti, Cumhuriyettir.

Madde 2.- (Özgün hali) İcra kudreti ve teşri salâhiyeti milletin yegâne ve hakikî mümessili olan Büyük Millet Meclisinde tecelli ve temerküz eder.

Madde 2.- (Değişik : 29.10.1339 (1923) – 364 S. Kanun) Türkiye Devletinin dini, Dini İslâmdır. Resmi lisanı Türkçedir.

Madde 3.- Türkiye Devleti Büyük Millet Meclisi tarafından idare olunur ve hükümeti << Büyük Millet Meclisi Hükümeti >> unvanını taşır.

Madde 4.- (Özgün hali) Büyük Millet Meclisi vilâyetler halkınca müntahap âzadan mürekkeptir.

Madde 4.- (Değişik : 29.10.1339 (1923) – 364 S. Kanun) Türkiye Devleti Büyük Millet Meclisi tarafından idare olunur. Meclis, Hükümetin inkısam ettiği şuabatı idareyi İcra Vekilleri vasıtasiyle idare eder.

Madde 5.- Büyük Millet Meclisinin intihabı iki senede bir kere icra olunur. İntihap olunan âzanın âzalık müddeti iki seneden ibaret olup fakat tekrar intihap olunmak caizdir. Sabık heyet lâhik heyetin içtimaına kadar vazifeye devam eder. Yeni intihabat icrasına imkân görülmediği takdirde içtima devresinin yalnız bir sene temdidi caizdir. Büyük Millet Meclisi âzasının her biri kendini intihap eden vilâyetin ayrıca vekili olmayıp umum milletin vekilidir.

Madde 6.- Büyük Millet Meclisinin heyeti umumiyesi Teşrinisani iptidasında davetsiz içtima eder.

Madde 7.- Ahkâmı şer'iyenin tenfizi, umum kavaninin vâz'ı, tadili, feshi ve muahede ve sulh akti ve vatan müdafaası ilânı gibi hukuku esasiye Büyük Millet Meclisine aittir. Kavanin ve nizamat tanziminde muamelâtı nâsa erfak ve ihtiyacatı zamana evfak ahkâmı Fıkhiye ve hukukiye ile âdap ve muamelât esas ittihaz kılınır. Heyeti Vekilenin vazife ve mesuliyeti kanunu mahsus ile tâyin edilir.

Madde 8.- Büyük Millet Meclisi hükümetinin inkısam eylediği devairi kanunu mahsus mucibince intihap kerdesi olan vekiller vasıtasiyle idare eder. Meclisi icraî hususat için vekillere veche tâyin ve ledelhace bunları tebdil eyler.

Madde 9.- Büyük Millet Meclisi Heyeti Umumiyesi tarafından intihap olunan reis bir intihap devresi zarfında Büyük Millet Meclisi Reisidir. Bu sıfatla Meclis namına imza vaz'ına ve Heyeti Vekile mukarreratını tasdika salâhiyettardır. İcra Vekilleri Heyeti içlerinden birini kendilerine reis intihap ederler. Ancak Büyük Millet Meclisi Reisi Vekiller Heyetinin de reisi tabiisidir.

İDARE

Madde 10.- (Özgün hali) Türkiye coğrafi vaziyet ve iktisadi münasebet noktai nazaran vilâyetlere; vilâyetler kazalara münkasem olup kazalar da nahiyelerden terekküp eder.

Madde 10.- (Değişik : 29.10.1339 (1923) – 364 S. Kanun) Türkiye Reisicumhuru, Türkiye Büyük Millet Meclisi Heyeti Umumiyesi tarafından ve kendi âzası meyanından bir intihap devresi için intihap olunur. Vazifei Riyaset yeni Reisicumhurun intihabına kadar devam eder. Tekrar intihap olunmak caizdir.

VİLÂYET

Madde 11.- (Özgün hali) Vilâyet, mahallî umurda mânevi şahsiyeti ve muhtariyeti haizdir. Harici ve dahili siyaset, şer'i, adlî ve askerî umur, beynelmilel iktisadî münasebat ve hükümetin umumi tekâlifi ve menafii birden ziyade vilâyata şâmil hususat müstesna olmak üzere Büyük Millet Meclisince vazedilecek kavanin mucibınce Evkaf, Medaris, Maarif, Sıhhiye, İktisat, Ziraat, Nafıa ve Muaveneti İçtimaiye işlerinin tanzim ve idaresi vilâyet şûralarının salâhiyeti dâhilindedir.

Madde 11.- (Değişik : 29.10.1339 (1923) – 364 S. Kanun) Türkiye Reisicumhuru Devletin Reisidir. Bu sıfatla lüzum gördükçe Meclise ve Heyeti Vekileye riyaset eder.

Madde 12.- (Özgün hali) Vilâyet şûraları vilâyetler halkınca müntahap âzadan mürekkeptir. Vilâyet şûralarının içtima devresi iki senedir. İçtima müddeti senede iki aydır.

Madde 12.- (Değişik : 29.10.1339 (1923) – 364 S. Kanun) Başvekil Reisicumhur tarafından ve Meclis âzası meyanından intihap olunur. Diğer vekiller Başvekil tarafından gene Meclis âzası arasından intihap olunduktan sonra heyeti umumiyesi Reisicumhur tarafından Meclisin tasvibine arzolunur. Meclis hali içtimada değil ise keyfiyeti tasvip Meclisin içtimaına talik olunur.

Madde 13.- Vilâyet şûrası, azâsı meyanında icrâ âmiri olacak bir reis ile muhtelif şuabatı idareye memur azadan teşekkül etmek üzere bir idare heyeti intihap eder. İcra selâhiyeti daimi olan bu heyete aittir.

Madde 14.- Vilâyete Büyük Millet Meclisinin vekili ve mümessili olmak üzere vali bulunur. Vali, Büyük Millet Meclisi Hükümeti tarafından tâyin olunup vazifesi devletin umumi ve müşterek vazaifini rüyet etmektir. Vali yalnız devletin umumi vazaifiyle mahallî vazaif arasında tearuz vukuunda müdahale eder.

KAZA

Madde 15.- Kaza, yalnız idari ve inzıbati cüz'ü olup mânevi şahsiyeti haiz değildir. İdaresi Büyük Millet Meclisi Hükümeti tarafından mansup ve valinin emri altında bir kaymakama mevdudur.

NAHİYE

Madde 16.- Nahiye, hususi hayatında muhtariyeti haiz bir mânevi şahsiyettir.

Madde 17.- Nahiyenin bir şûrası, bir idare heyeti ve bir de müdürü vardır.

Madde 18.- Nahiye şûrası, nahiye halkınca doğrudan doğruya müntahap âzadan terekküp eder.

Madde 19.- İdare heyeti ve nahiye müdürü, nahiye şûrası tarafından intihap olunur.

Madde 20.- Nahiye şûrası ve idare heyeti kazaî, iktisadi ve malî salâhiyeti haiz olup bunların derecatı kavanini mahsusa ile tâyin olunur.

Madde 21.- Nahiye bir veya birkaç köyden mürekkep olduğu gibi bir kasaba da bir nahiyedir.

UMUMİ MÜFETTİŞLİK

Madde 22.- Vilâyetler, iktisadi ve içtimai münasebetleri itibariyle birleştirilerek, umumi müfettişlik kıtaları vücuda getirilir.

Madde 23.- Umumi Müfettişlik mıntakalarının umumi surette asayişinin temini ve umum devair muamelâtının teftişi, Umumi Müfettişlik mıntakasındaki vilâyetlerin müşterek işlerinde ahengin tanzimi vazifesi umumi müfettişlere mevdudur. Umumi müfettişler Devletin umumi vazaifiyle mahallî idarelere ait vazaif ve mukarreratı daimî surette murakaba ederler.

MADDEİ MÜNFERİDE

İşbu kanun tarihi neşrinden itibaren mer'i olur. Ancak elyevm münakit Büyük Millet Meclisi 5 Eylül 1336 tarihli Nisabı Müzakere Kanununun birinci maddesinde gösterildiği üzere gayesinin husulüne kadar müstemirren müçtemi bulunacağı cihetle işbu Teşkilâtı Esasiye Kanunundaki; 4 üncü, 5 inci, 6 ncı maddeler gayenin husulüne elyevm mevcut Büyük Millet Meclisi adedi mürettebinin sülüsanı ekseriyetle karar verildiği takdirde ancak yeni intihaptan itibaren mer'iyülicra olacaktır.